6 Haziran 2026 tarihinde, Uygur Yazarlar Derneği ile Dünya Uygur Kurultayı iş birliğinde, Biruni Üniversitesi konferans salonunda, Uygur yazar, şair ve eğitimci Abdullah Talip’in doğumunun 100. yılı dolayısıyla bir sempozyum gerçekleştirildi.
Sempozyumda, Abdullah Talip’in yaşamı, edebî mirası, eğitim alanındaki hizmetleri ve çağdaş Uygur edebiyatındaki öncü konumu çeşitli bildiriler ve konuşmalarla ele alındı. Açılış konuşmalarını, Uygur Yazarlar Derneği Başkanı Rahile Kemal, Genel Sekreteri Amine Vahit Sedef, Dünya Uygur Kurultayı Başkanı Turguncan Alavuddin, Başkan Yardımcısı Abdulreşit Abdulhamit, Eski Başkanı Dolkun İsa, Uygur Hareketi Başkanı Ruşen Abbas, Uygur Projesi Direktörü Erkin Sıdık, Kanada Doğu Türkistan Derneği Eski Başkanı Tuygun Abduveli ve Dünya Uygur Kurultayı Vakfı Başkanı Prof. Dr. Erkin Emet gerçekleştirdi.
Konuşmacılar, Abdullah Talip’in Uygur dili, edebiyatı ve eğitiminin gelişimine yaptığı önemli katkıları vurgulayarak, onun eserlerinin ve düşünce mirasının gelecek nesillere aktarılmasının önemine dikkat çektiler.
Sempozyumda Uygur şair Tahir Hamut İzgil, Tarihçi Dr. Nebican Tursun, Yazar Rahile Kemal, Abdullah Talipin yeğeni Mustafa Halil, Uygur Edebiyatçı Mahmutcan Yasin, Konya Selçuk Üniversitesi Öğretim Üyesi Dr. Adil Eruygur, Yayıncı ve Araştırmacı Abducelil Turan ve şair ve iş adamı Tuygun Abduveliler Abdullah Talip ve Onun eserleri ile ilgili farklı başlıklarda konuşmalar yaptılar.
Prof. Dr. Erkin Emet “Abdullah Talip’in Çağdaş Uygur Edebiyatındaki Yeri” konulu bildirisinde. ABDULLAH TALIPIN UYGUR EDEBİYATINA KATKILARI konusunda durdu. Onun, hayatında üç hükümet görmüş, pek çok tarihi olaylara şahit olmuş önemli bir şahsiyet olduğunu, Yeni Uygur edebiyatında ilk roman yazarları, Uygur edebiyatının modernleşmesinde çok önemli bir rol oynadığını, Özellikle 1980’lı yıllarında ortaya çıkan ilk romancıların, geleneksel şiir ve halk hikâyesi merkezli edebiyatı modern roman türüyle tanıştırdığını ortaya koydu.
Prof. Dr. Erkin Emet, Abdullah Talip Eserlerinin Uygur Romancılığına Katkıları ve Özelliğini Şu 5 Maddede Özetledi.
“ I. Roman türünü Uygur edebiyatına kazandırmaları. Daha önce Uygur edebiyatında şiir ve destan ağırlıklı eserler vardı. İlk romancılar sayesinde olay örgüsü, karakter gelişimi ve toplumsal gerçekçilik gibi özellikler edebiyata girmiştir. Böylece modern anlatım teknikleri kullanılmaya başlanmıştır.
II. Toplumsal sorunları işlemeleri
İlk roman yazarları; cehalet, eğitim eksikliği, kadın hakları, sömürge baskısı ve milli kimlik gibi konuları ele almıştır. Bu eserler halkın bilinçlenmesine katkı sağlamıştır. Bence o yıllarda Uygurların milli şuura sahip olmasında onun eserlerinin katkısı büyüktür.
III. Milli kimlik ve tarih bilinci oluşturmaları.
Romanlarda Uygur halkının tarihi, kültürü ve bağımsızlık düşüncesi işlenmiştir. Böylece milli kimliğin korunmasına yardımcı olmuşlardır. Özellikle sonraki dönemlerde tarihî romanlar önemli bir yer kazanmıştır. Örneğin: L. Mutellipin hayatı anlatılan «Kaynam Örkişi» ve «İgerlik At» adlı romanları önemlidir.
IV. Dil Bakımından Özellikleri
1. Sade ve anlaşılır dil
– Ağır Çağatayca yerine halkın konuştuğu Uygurcayı tercih etmiştir.
– Arapça ve Farsça tamlamaları mümkün olduğunca azaltmıştır.
2. Konuşma diline yakın anlatım
-Hikâyelerinde günlük hayatta kullanılan kelime ve ifadeler yer alır.
-Diyaloglar doğal ve canlıdır.
3. Akıcı ve açık üslup
-Kısa, net ve kolay anlaşılan cümleler kullanır.
-Olayların hızlı ilerlemesini sağlayan bir anlatım benimser.
4. Halk söyleyişlerinden yararlanma
-Atasözleri, deyimler ve halk arasında kullanılan sözlere yer verir.
-Bu durum hikâyelere gerçekçilik kazandırır.
V. Sonraki yazarlara öncülük etmeleri. İlk roman denemeleri sonraki Uygur romancıları için temel oluşturmuştur. Özellikle 1980’lı yıllardan sonra yazarlar roman, tiyatro ve hikâye alanında büyük gelişmeler sağlamıştır. Benim bir araştırmama göre toplam 250 civarında roman yayınlanmış.
SONUÇ olarak Yeni Uygur edebiyatındaki ilk roman yazarlarından Abdullah Talip başta olmak üzere yazarlar modern Uygur edebiyatının temelini atmış; edebiyatı sadece estetik bir alan olmaktan çıkarıp toplumsal ve milli bilinç oluşturmanın bir aracı hâline getirmiştir.” Olarak özetledi.
Yazar, Şair ve Eğitimci Abdullah Talip Doğu Türkistan Aksu İli, Kelpin ilçesinde çiftçi ailede dünyaya gelmiş. 1943-1946 yılları arasında Aksu Öğretmen Yetiştirme Okulunda okumuş, sonra aynı okulda öğretmen olarak işe başlamış. 1955-1956 Pekin Pedagoji Enstitüsünde okumuş, daha sonra Maarif Neşriyatında sorumlu yazar, Eğitim Müdürlüğünde Araştırmacı olarak çalışmaya başlamış. Şair, yazar ve araştırmacı A. Talip 1982’de şair Lutfullah Mutellip’in hayatına ithafen «KAYNAM ÖRKİŞİ» adlı biyografik romanını yazar. Çok geçmeden 1985 yılında «ÇALA TEKKEN OK» adlı romanı 1986’da «UYGUR MAARİF TARİHİDİN UÇİRİKLAR», «LALE KURBAN» adlı romanları ve «İGERLİK AT» adlı tarihi povesti yayınlandı. Abdullah Talipin romanları dışında «CUP HEYKEL», «MERİPET ANA», «UNUTULMAS HATİRE» adlarında şiir kitapları. «UYGUR MAARİP TARİHİDİN UÇİRİKLER» adlı kitabı da yayınlanmıştır. Bunun dışında eğitim ve ilmiy araştırmalar üzerine çok sayıda makale yayımlamıştır.
Ardından Düzenleyen Teşkilatlar tarafından konuşmacılara katkılarından dolayı teşekkür belgesi ve toplantı için hazırlanan Abdullah Talipin kitapları ve çeşitli hediyeler takdim edildi. Program, hatıra fotoğrafı çekimiyle sona erdi. Bir gün devam eden Bilgi Şöleninde çok sayıda tanınmış Uygur aydınları ve yazarları yüz yüze ve çevrim içi olarak Abdullah Talip ve Onun eserleri ile ilgili farklı başlıklarda konuşmalar yaptı.
