Dünya Uygur Kurultayı Vakfı

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ۋەخپىسى (DUKVA)

تۈرك دۆلەتلىرى تەشكىلاتىغا ئەزا دۆلەتلەرنىڭ ھۆرمەتلىك دۆلەت باشلىقلىرىغا ۋە خەلقارا جەمىيەتكە

تۈرك دۆلەتلىرى تەشكىلاتى دۆلەت باشلىقلىرىنىڭ 13-نۆۋەتلىك باشلىقلار يىغىنى مۇناسىۋىتى بىلەن

يىلى-2026 29-ئۆكتەبىر

تۈرك دۆلەتلىرى تەشكىلاتى دۆلەت باشلىقلىرىنىڭ 2026-يىلى 30-ئۆكتەبىر ئەنقەرەدە ئۆتكۈزۈلۈشى پىلانلانغان 13-نۆۋەتلىك باشلىقلار يىغىنى مۇناسىۋىتى بىلەن، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ۋەخپي بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، شەرقىي تۈركىستاندا ياشاۋاتقان ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي خەلقلەرنىڭ ئاساسىي ھوقۇقلىرىنى قوغداش، ئورتاق تارىخىي ۋە مەدەنىيەت مىراسلىرىمىزنى قوغداش ھەققىدىكى ئۈمىد ۋە تەلەپلىرىمىزنى ھۆرمەتلىك دۆلەت باشلىقلىرىنىڭ ۋە خەلقئارا جەمىيەتنىڭ دىققىتىگە سۇنىمىز.

تۈرك دۆلەتلىرى تەشكىلاتى، ئەزا دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە مەدەنىيەت ھەمكارلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈش بىلەن بىرگە، تۈركىي خەلقلەرنىڭ ئورتاق تارىخى، مەدەنىيەت جۇغلانمىسى ۋە چوڭقۇر يىلتىز تارتقان قېرىنداشلىق رىشتىلىرىدىن ئوزۇق ئالغان ھەمبىرلىك روھىنىڭمۇ مۇھىم نامايەندىسىدۇر. بىز بۇ ھەمبىرلىكنىڭ ئوخشىمىغان جۇغراپىيەلىك رايونلاردا ياشاۋاتقان تۈركىي خەلقلەرنىڭ تىلى، مەدەنىيىتى، ئېتىقادى ۋە كىملىكىنى قوغداشقا بولغان ئورتاق مەسئۇلىيەت تۇيغۇسىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقىغا ئىشىنىمىز.

تارىخىي ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىن شەرقىي تۈركىستان ئۇيغۇرلارنى ئاساس قىلغان قازاق، قىرغىز، ئۆزبېك ۋە باشقا تۈركىي خەلقلەرنىڭ تارىخىي ۋەتىنىدۇر. بۇ خەلقلەر تۈرك دۆلەتلىرى تەشكىلاتىغا ئەزا دۆلەتلەرنىڭ خەلقلىرى بىلەن تىل ۋە مەدەنىيەت يىلتىزى جەھەتتىنلا ئەمەس، بەلكى ئورتاق ئەجدادلىرى، ئېتىقادى، ئەدەبىياتى، ئۆرپ-ئادەتلىرى ۋە مەدەنىيەت قىممەت قاراشلىرى جەھەتتىنمۇ چوڭقۇر رىشتىلەر ئارقىلىق باغلانغان.

بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ «دۇنيا كىشىلىك ھوقۇق خىتابنامىسى» ئىنساننىڭ قەدىر-قىممىتى، پىكىر، ۋىجدان ۋە دىن ئەركىنلىكى، تەربىيە ئېلىش ھوقۇقى ۋە مەدەنىيەت تۇرمۇشىغا قاتنىشىش ھوقۇقىنى ئاساسىي پىرىنسىپلار قاتارىدا ئېتىراپ قىلىدۇ. «پۇقرالىق ۋە سىياسىي ھوقۇقلار خەلقئارا ئەھدىنامىسى»نىڭ 27-ماددىسى ئېتنىك، دىنىي ۋە تىل جەھەتتىكى پەرقلىق گۇرۇپلارغا مەنسۇپ كىشىلەرنىڭ ئۆز مەدەنىيىتىدىن بەھرىمەن بولۇش، ئۆز دىنىغا ئېتىقاد قىلىش ۋە دىنىي ئەمەللىرىنى ئادا قىلىش، شۇنداقلا ئۆز تىلىنى ئىشلىتىش ھوقۇقلىرىغا دائىر مۇھىم خەلقئارالىق ئۆلچەم بەلگىلەيدۇ. «ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىيەت ھوقۇقلىرى خەلقئارا ئەھدىنامىسى» ۋە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى مائارىپ، پەن ۋە مەدەنىيەت تەشكىلاتى — يۇنېسكونىڭ ئالاقىدار ھۆججەتلىرىمۇ تەربىيە ئېلىش ھوقۇقىنى، مەدەنىيەتنىڭ كۆپ خىللىقىنى ۋە مەدەنىيەت مىراسلىرىنى قوغداشنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلەيدۇ.

بۇ پىرىنسىپلارغا ئاساسەن، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي خەلقلەرنىڭ ئانا تىلىنى ئۆگىنىشى، ئىشلىتىشى ۋە كېيىنكى ئەۋلادلارغا يەتكۈزۈشى؛  كىملىكىنى،  مەدەنىيتىنى، دىنىي ئېتىقادىنى ۋە ئۆرپ-ئادەتلىرىنى ئەركىن داۋاملاشتۇرالىشى؛ مائارىپ، ئائىلە قۇرۇش قاتارلىق ئاساسىي ھوقۇق ۋە ئەركىنلىكلەر كاپالەتكە ئىگە قىلىنىشى كېرەك. مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيەگە ئۇچرىماسلىقى، ئۆز يۇرتلىرىدىن مەجبۇرىي كۆچۈرۈلمەسلىكى ۋە مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىنماسلىقى؛ شۇنداقلا پەرزەنتلىك بولۇش، ئادىل سوتلىنىش ۋە پىكىر بايان قىلىش ئەركىنلىكى قاتارلىق ھوقۇقلىرى قوغدىلىشى زۆرۈر بولغان ئاساسىي كىشىلىك ھوقۇقلاردىندۇر.

شۇنىڭ بىلەن بىرگە، شەرقىي تۈركىستاندىكى تارىخىي شەھەرلەر، بىناكارلىق يادىكارلىقلىرى، مەسچىتلەر، مەدرىسلەر، مەقبەرىلەر، قەبرىستانلىقلار، قوليازما ئەسەرلەر، ئارخېئولوگىيەلىك تېپىلمىلار ۋە باشقا مەدەنىيەت بايلىقلىرى شۇ زېمىندىكى خەلقلەرنىڭلا ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل تۈرك دۇنياسىنىڭ ۋە ئىنسانىيەتنىڭ ئورتاق مەدەنىيەت مىراسلىرىنىڭ مۇھىم تەركىبىي قىسمىدۇر. بۇ تارىخىي ۋە مەدەنىيەت بايلىقلىرىنى ئەسلى خۇسۇسىيەتلىرىنى ساقلىغان ھالدا قوغداش، زۆرۈر تېپىلغاندا ئىلمىي ئۇسۇللار بىلەن رېمونت قىلىپ ئەسلىگە كەلتۈرۈش ۋە كېيىنكى ئەۋلادلارغا يەتكۈزۈش مەسىلىسى، مەدەنىيەت مىراسلىرىنى قوغداشقا دائىر خەلقئارا پىرىنسىپلار ئاساسىدا ئورتاق كۆڭۈل بۆلۈنىشى ۋە مەسئۇلىيەت تۇيغۇسى بىلەن بىر تەرەپ قىلىنىشى كېرەك.

بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارلىقىنىڭ 2022-يىلى 31-ئاۋغۇست ئېلان قىلغان باھالاش دوكلاتىدا، شەرقىي تۈركىستاندىكى «شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى» كىشىلىك ھوقۇق ۋەزىيىتىگە دائىر ئېغىر دەلىل-پاكىتلار ۋە ئەندىشىلەر ئوتتۇرىغا قويۇلغان، رايوندا يۈرگۈزۈلگەن قىلمىشلارنىڭ “ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت” شەكىللەندۈرۈشى مۇمكىنلىكى كۆرسىتىلگەن. بۇ باھالاشتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان مەسىلىلەر، ئالاقىدار مەسىلىلەرنى خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق ئۆلچەملىرىگە ئۇيغۇن ھالدا بىر تەرەپ قىلىش ۋە ئۇلارنى ھەل قىلىش يولىدا ئۈنۈملۈك قەدەملەرنى تاشلاشنىڭ مۇھىملىقىنى نامايان قىلىدۇ.

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ۋەخپىسى بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، مەزكۇر ئەندىشىلەرگە ئەستايىدىل مۇئامىلە قىلىنىشىنى، ئاساسىي ھوقۇق ۋە ئەركىنلىكلەرنىڭ كاپالەتكە ئىگە قىلىنىشىنى، رايوندا ياشاۋاتقان بارلىق خەلقلەرنىڭ ئۆز كىملىكىنى ساقلىغان ھالدا خاتىرجەم، بىخەتەر ۋە ئىنسانىي قەدىر-قىممەتكە لايىق شارائىتتا ياشىشىغا تۆھپە قوشىدىغان ئىجابىي تەشەببۇسلارنىڭ قوللاپ-قۇۋۋەتلىنىشىنى زۆرۈر دەپ قارايمىز.

كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداش پەقەت ئالاقىدار خەلقلەرنىڭ كەلگۈسىگىلا ئەمەس، بەلكى خەلقئارا تىنچلىققا، ئۆزئارا ئىشەنچكە ۋە خەلقلەر ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلەرنىڭ ئۇزاق مۇددەت داۋاملىشىشىغىمۇ مۇناسىۋەتلىك بولغان ئومۇمىي ئىنسانىي مەسئۇلىيەتتۇر. ئورتاق تارىخىي ۋە مەدەنىيەت رىشتىلىرىگە ئىگە تۈرك دۆلەتلىرىنىڭ، شەرقىي تۈركىستاندىكى قېرىنداش خەلقلەرنىڭ ئاساسىي ھوقۇق ۋە ئەركىنلىكلىرىگە ئالاقىدار ئۆزگىرىشلەرگە خەلقئارا قانۇن ۋە ئىنسانىي قىممەتلەر ئاساسىدا كۆڭۈل بۆلۈشىنى ئەڭ تەبىئىي بولۇشقا تىگىشلىك ئەھۋال دەپ قارايمىز.

شۇ مۇناسىۋەت بىلەن، تۈرك دۆلەتلىرى تەشكىلاتى دۆلەت باشلىقلىرىنىڭ 13-نۆۋەتلىك باشلىقلار يىغىنىدا شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي خەلقلەرنىڭ ۋەزىيىتىنىڭ كۈنتەرتىپكە كىرگۈزۈلۈپ مۇزاكىرە قىلىنىشىنى؛  باشلىقلار يىغىنىنىڭ خۇلاسە باياناتىدا بۇ خەلقلەرنىڭ تىلى، دىنى، مائارىپى،  كىملىكى، تارىخىي يادىكارلىقلىرى ۋە مەدىنىي مىراسلىرىنى قوغداش، ئاساسىي كىشىلىك ھوقۇقلىرىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش، شۇنداقلا بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ئوتتۇرىغا قويغان ئەندىشىلەرنى ئىجابىي يوللار بىلەن تۈگىتىشكە دائىر بىر ماددىغا ئورۇن بېرىلىشىنى سەمىمي تەلەپ قىلىمىز ۋە ئۈمىد قىلىمىز.

بۇنداق بىر پوزىتسىيەنىڭ، تۈرك دۆلەتلىرى تەشكىلاتىنىڭ قۇرۇلۇش پەلسەپىسىدىكى ئورتاق تارىخ، تىل، مەدەنىيەت ۋە ھەمبىرلىك پىرىنسىپلىرىنىڭ تەبىئىي ئىپادىسى بولىدىغانلىقىغا؛ شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تەشكىلاتنىڭ خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق ئۆلچەملىرىگە بولغان ساداقىتىنى ۋە ئىنسانىي مەسىلىلەردە ئىجابىي مەسئۇلىيەت ئۈستىگە ئېلىش ئىرادىسىنى تېخىمۇ كۈچەيتىدىغانلىقىغا ئىشىنىمىز.

بۇ يۆنىلىشتە، تۈرك دۆلەتلىرى تەشكىلاتىغا ئەزا دۆلەتلەرنىڭ ئىككى تەرەپلىك ۋە كۆپ تەرەپلىك مۇناسىۋەتلىرىدە، ئۆزئارا چۈشىنىش ۋە ئىجابىي سۆھبەت ئىمكانىيەتلىرىدىن پايدىلىنىپ، شەرقىي تۈركىستاندىكى تۈركىي خەلقلەرنىڭ ئاساسىي ھوقۇقلىرىنىڭ قوغدىلىشىنى ئىلگىرى سۈرۈشى، بارلىق ئالاقىدار تەرەپلەرنىڭ ئۇزاق مۇددەتلىك مەنپەئەتىگە ۋە رايوننىڭ مۇقىملىقىغا خىزمەت قىلىدۇ، دەپ قارايمىز.

تۈرك دۇنياسى تارىختىن بۇيان قەدىرلەپ كەلگەن ئادالەت، ھەققانىيەت، مېھىر-شەپقەت، ئىنساننىڭ قەدىر-قىممىتىگە ھۆرمەت قىلىش ۋە قېرىنداشلىق قىممەتلىرىنىڭ، بۈگۈنكى ئىنسانىي مەسىلىلەرگە تۇتقان پوزىتسىيەگىمۇ يول كۆرسىتىشى كېرەكلىكىگە ئىشىنىمىز.

شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر، قازاق، قىرغىز، ئۆزبېك ۋە باشقا تۈركىي خەلقلەرنىڭ تىلى، مەدەنىيىتى، ئېتىقادى ۋە كىملىكىنىڭ داۋاملىشىشى، تۈرك دۇنياسىنىڭ ئورتاق مەدەنىيەت مىراسلىرىنى قوغداش ۋە ئىنسانىيەتنىڭ مەدەنىيەت كۆپ خىللىقىنى كېيىنكى ئەۋلادلارغا يەتكۈزۈش نۇقتىسىدىن ۋاز كېچىشكە بولمايدىغان قىممەتتۇر.

ھۆرمەتلىك دۆلەت باشلىقلىرىنىڭ ئىنسانىيلىق ۋە ھەققانىيەت ئاساسىدا بىر تەرەپ قىلىنىشى زۆرۈر بولغان بۇ مۇھىم مەسىلىگە كۆڭۈل بۆلىدىغانلىقىغا؛ تۈرك دۇنياسىنىڭ قېرىنداشلىق ۋە ھەمبىرلىك روھىنى ئومۇمىي كىشىلىك ھوقۇق پىرىنسىپلىرى بىلەن بىرلەشتۈرگەن، ئاقىلانە ۋە كەلگۈسىنى كۆزلىگەن پوزىتسىيەنى نامايەن قىلىدىغانلىقىغا ئىشىنىمىز.

تۈرك دۆلەتلىرى تەشكىلاتى دۆلەت باشلىقلىرى  يىغىنىنىڭ، قېرىنداش خەلقلەرنىڭ ئاساسىي ھوقۇقلىرىنى قوغداش يولىدا كونكرېت ۋە ئىجابىي ئىرادىنىڭ نامايەن قىلىنىشىغا، تۈرك دۇنياسىنىڭ ئورتاق قىممەتلىرىنىڭ كۈچەيتىلىشىگە، رايون تىنچلىقى ۋە ئۆزئارا ئىشەنچنىڭ تەرەققىي قىلىشىغا ۋەسىلە بولۇشىنى تىلەيمىز. ھۆرمەتلىك دۆلەت باشلىقلىرىغا ۋە تۈرك دۆلەتلىرى .تەشكىلاتىنىڭ بارلىق ئالاقىدار ئورگانلىرىغا چوڭقۇر ھۆرمىتىمىزنى بىلدۈرىمىز

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ۋەخپى

 

28 Ekim 2026 tarihinde Dünya Uygur Kurultayı Vakfı Başkanı Prof. Dr. Erkin Emet, Dünya Uygur Kurultayı Vekili Hayrullah Efendigil ve Atilla Efendigil, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Vakıflar Genel Müdürlüğü Özel Kalem Müdürü Nevzat Gündoğmuş, Destek Hizmetleri Daire Başkanı Muharrem Atalay ve Emlak İşleri Daire Başkanı Osman Can ile ayrı ayrı görüşmeler gerçekleştirdi.

Devam

TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI ÜYESİ DEVLETLERİN SAYIN DEVLET BAŞKANLARINA VE KAMUOYUNA

Doğu Türkistan’daki Türk Halklarının Temel Haklarının ve Türk Dünyasının Ortak Kültürel Mirasının Korunmasına İlişkin Çağrı

Devam

Türk tarihi çalışmalarına, özellikle Uygur tarihi alanındaki derin bilgi birikimi ve titiz araştırmalarıyla Türk dünyasına önemli katkılarda bulunan kıymetli hocamız Prof. Dr. Gülçin Çandarlıoğlu’nun vefat haberini derin bir üzüntüyle öğrenmiş bulunuyoruz.

Devam

İstanbul Çin Konsolosluğu önünde Doğu Türkistan’ın Çin komünistleri tarafından işgal kılınışının 77. yıllığı dolayısıyla basın açıklaması ve “İşgale Hayır” protesto gösterisi yapıldı. Etkinliği İstanbulda faaliyet gösteren Dünya Uygur Kurultayı Vakfı dahil 5 teşkilat müşterek gerçekleştirdi.

Devam

Dünya Uygur Kurultayı Vakfı merkezinde vakıf yönetim kurulu üyeleri, bir kısım DUK vekilleri ve merhumun yakın dostları Perhat Muhammet’i andı.

Devam

Uygur Proje Fonu tarafından iki yılda bir düzenlenen üçüncü İstanbul 20 Bildiri 2026 Sempozyumu, 19-20 Eylül 2026 tarihlerinde İstanbul Topkapı Uranus Otel’de gerçekleştirildi. Sempozyuma ABD, Avrupa ülkeleri ve Türkiye’den 18 Uygur bilim insanı katıldı.

Devam

Türkiye Yazarlar Birliği (TYB) ve Dünya Uygur Kurultayı tarafından düzenlenen “Silinmeye Karşı: Uygur Şiirleri ve Tutsak Ruhlar ile Direniş Eylemi” başlıklı program, 26 Eylül 2026 tarihinde gerçekleştirildi. 

Devam

Dünya Uygur Kurultayı Sözcüsü ve Dünya Uygur Kurultayı Vakfı Başkanı Prof. Dr. Erkin Emet, 2 Eylül’de Türkiye Yazarlar Birliği Başkanı Prof. Dr. Muhammet Enes Kala’yı makamında ziyaret etti. Görüşmede Doğu Türkistan’daki son gelişmeler, Uygur edebiyatının mevcut durumu ve iki kuruluş arasında gelecekte gerçekleştirilebilecek işbirliği alanları ele alındı.

Devam

22 Ağustos’ta Konya’da, İnsanî Yardım Vakfı’nın Konya Şubesi’nin daveti üzerine, Çin’in Doğu Türkistan’da uyguladığı soykırım ve asimilasyon politikalarının fazla bilinmeyen yönlerinin ele alındığı bir konferans düzenlendi.

Konferansa konuşmacı olarak Dünya Uygur Kurultayı Vakfı Başkanı, Dünya Uygur Kurultayı Sözcüsü Prof. Dr. Erkin Emet katıldı. Yaklaşık 150 kişinin katıldığı konferansta, Çin’in 1949 yılında Doğu Türkistan’ı işgal etmesinin ardından uygulamaya koyduğu uzun vadeli asimilasyon politikaları ve bu politikaların günümüzde ulaştığı boyutlar ele alındı.

22 Ağustos’ta Konya’da, İnsanî Yardım Vakfı’nın Konya Şubesi’nin daveti üzerine, Çin’in Doğu Türkistan’da uyguladığı soykırım ve asimilasyon politikalarının fazla bilinmeyen yönlerinin ele alındığı bir konferans düzenlendi.

Konferansa konuşmacı olarak Dünya Uygur Kurultayı Vakfı Başkanı, Dünya Uygur Kurultayı Sözcüsü Prof. Dr. Erkin Emet katıldı. Yaklaşık 150 kişinin katıldığı konferansta, Çin’in 1949 yılında Doğu Türkistan’ı işgal etmesinin ardından uygulamaya koyduğu uzun vadeli asimilasyon politikaları ve bu politikaların günümüzde ulaştığı boyutlar ele alındı.

Prof. Dr. Erkin Emet konuşmasında, Çin yönetiminin Doğu Türkistan’daki Uygur halkına yönelik politikalarının yalnızca güncel bir uygulama olmadığını, 1949’dan itibaren sistematik ve uzun vadeli bir asimilasyon sürecinin parçası olduğunu ifade etti. Özellikle Uygur kimliğinin, dilinin, kültürünün ve toplumsal yapısının zayıflatılmasına yönelik politikalar üzerinde durdu.

Konferansta ayrıca Çin’in 2013 yılında ilan ettiği “Yeni İpek Yolu” projesinin ardından Doğu Türkistan’a yönelik politikaların daha da hızlandırıldığına dikkat çekildi. Doğu Türkistan’ın sahip olduğu yer altı ve yer üstü zenginlikleri, jeopolitik konumu ve stratejik önemi nedeniyle bölgenin Çin açısından taşıdığı önemin büyük olduğu belirtildi.

Prof. Dr. Erkin Emet, Çin’in farklı kültürleri ve kimlikleri ötekileştiren siyasi ve kültürel yaklaşımının Doğu Türkistan’daki uygulamalarda da kendisini gösterdiğini belirterek, bölgenin demografik, kültürel ve dilsel yapısının değiştirilmesi yoluyla Uygur halkının asimilasyona tabi tutulduğunu anlattı.

Katılımcıların yoğun ilgi gösterdiği konferansın ardından soru-cevap bölümüne geçildi. Konferansın sonunda ise İnsanî Yardım Vakfı Konya Şubesi tarafından Prof. Dr. Erkin Emet’e çeşitli hediyeler takdim edildi. Prof. Dr. Erkin Emet ise, Dünya Uygur Kongresi Başkanı Dolkun İsa’nın “Çin’e Direnişim” adlı kitabını hediye etti.

Yaklaşık 150 kişinin katıldığı konferans, Doğu Türkistan meselesine ilişkin kamuoyunun bilgilendirilmesi ve Çin’in bölgedeki politikalarının tarihî ve güncel boyutlarıyla ele alınması açısından önemli bir buluşma oldu.

Prof. Dr. Erkin Emet konuşmasında, Çin yönetiminin Doğu Türkistan’daki Uygur halkına yönelik politikalarının yalnızca güncel bir uygulama olmadığını, 1949’dan itibaren sistematik ve uzun vadeli bir asimilasyon sürecinin parçası olduğunu ifade etti. Özellikle Uygur kimliğinin, dilinin, kültürünün ve toplumsal yapısının zayıflatılmasına yönelik politikalar üzerinde durdu.

Konferansta ayrıca Çin’in 2013 yılında ilan ettiği “Yeni İpek Yolu” projesinin ardından Doğu Türkistan’a yönelik politikaların daha da hızlandırıldığına dikkat çekildi. Doğu Türkistan’ın sahip olduğu yer altı ve yer üstü zenginlikleri, jeopolitik konumu ve stratejik önemi nedeniyle bölgenin Çin açısından taşıdığı önemin büyük olduğu belirtildi.

Prof. Dr. Erkin Emet, Çin’in farklı kültürleri ve kimlikleri ötekileştiren siyasi ve kültürel yaklaşımının Doğu Türkistan’daki uygulamalarda da kendisini gösterdiğini belirterek, bölgenin demografik, kültürel ve dilsel yapısının değiştirilmesi yoluyla Uygur halkının asimilasyona tabi tutulduğunu anlattı.

Katılımcıların yoğun ilgi gösterdiği konferansın ardından soru-cevap bölümüne geçildi. Konferansın sonunda ise İnsanî Yardım Vakfı Konya Şubesi tarafından Prof. Dr. Erkin Emet’e çeşitli hediyeler takdim edildi. Prof. Dr. Erkin Emet ise, Dünya Uygur Kongresi Başkanı Dolkun İsa’nın “Çin’e Direnişim” adlı kitabını hediye etti.

Yaklaşık 150 kişinin katıldığı konferans, Doğu Türkistan meselesine ilişkin kamuoyunun bilgilendirilmesi ve Çin’in bölgedeki politikalarının tarihî ve güncel boyutlarıyla ele alınması açısından önemli bir buluşma oldu.

Macaristan’ın Bacs-Kiskun bölgesindeki Bugac kasabasında düzenlenen “Büyük Hun-Türk Kurultayı”nın resmi açılış töreni yapıldı. Doğu Türkistanlılar adına Dünya Uygur Kurultayı Sözcüsü, Dünya Uygur Kurultayı Vakfı Başkanı Prof. Dr. Erkin Emet, Dünya Uygur Kurultayı Baş Danışmanı, Ege Üniversitesi Türk Dünyası Araştırmaları Enstitüsü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Alimcan İnayet, Dünya Uygur Kurultayı Vekili Rehime Mahmut ve Kazakistan’dan gelen sanatçılar katıldı. 

Devam

28 Temmuz 2014 tarihinde Doğu Türkistan’ın Yarkent (Yeken) ilçesine bağlı İlişku kasabasında meydana gelen kanlı katliam, Doğu Türkistan’ın yakın tarihindeki en ağır toplu katliamlardan biridir. Bu katliam, daha sonra tüm Doğu Türkistan’ı kapsayan yaygın baskı, zorla asimilasyon ve bugün uluslararası toplum tarafından geniş ölçüde soykırım ve insanlığa karşı suç olarak tanınan politikaların açık bir dönüm noktası olmuştur. Bu katliamda şehit edilenler İstanbulda çok sayıda Dğu Türkistan/Uygur STK’nın müşterek katılımlarıyla anıldı.

Bağımsız kaynaklar ve olay tanıklarının ifadelerine göre, olayın doğrudan tetikleyicisi Çin sömürge yönetiminin Ramazan ayında uyguladığı dinî baskılar, hukuka aykırı ev baskınları ve bir Uygur ailesine yönelik silahlı şiddet olmuştur. Ancak gerçekte yaşananlar, Uygur halkına uzun yıllardır sistematik biçimde uygulanan siyasi, etnik ve dinî baskı politikalarına karşı biriken öfkenin kitlesel bir patlaması niteliğindeydi.

Bu halk hareketi, Çin’in modern silahlarla donatılmış polis, jandarma ve askerî birlikleri tarafından son derece acımasız bir katliamla bastırılmıştır.

Olayın ardından Çin yönetimi bölgeyi tam bir bilgi ablukası altına almış; bağımsız gazetecilerin, uluslararası araştırmacıların ve insan hakları kuruluşlarının bölgeye girişini engellemiştir. Çin hükümeti olaylarda 96 kişinin öldüğünü açıklamış olsa da bağımsız kaynaklar ve Uygur kuruluşları gerçek can kaybının bunun çok üzerinde, binlerle ifade edilebilecek düzeyde olduğunu belirtmektedir. Devam eden bilgi ablukası nedeniyle olayın gerçek boyutu bugüne kadar bağımsız şekilde doğrulanamamıştır.

Yarkent İlişku Katliamının ardından Çin, “devlet güvenliğinin korunması”, “terörle mücadele” ve “aşırıcılıkla mücadele” adı altında baskı politikalarını daha da yasallaştırmıştır. 2016 yılından itibaren kitlesel gözetim ve toplu tutuklama sistemi uygulanmaya başlanmış; 2018 yılında toplama kampı sistemi hukuki zemine kavuşturulmuş; 2026 yılında ise “Etnik Birlik ve İlerlemeyi Teşvik Yasası” ile zorla asimilasyon politikaları yeni bir aşamaya taşınmıştır. Bu süreç bugün de her geçen gün daha sert, daha kapsamlı ve daha acımasız biçimde devam etmektedir. Çin her ne yaparsa yapsın Uygur halkını yok edemeyecek ve mücadelemizi susturamayacaktır.

2. Türk Dünyası Yazarlar Buluşması’nda Doğu Türkistan Meselesi Gündeme Taşındı

19–21 Temmuz tarihleri arasında gerçekleştirilen 2. Türk Dünyası Yazarlar Buluşmasında Türk dünyasının ortak tarihi, kültürü ve güncel meseleleri ele alınırken, Doğu Türkistan meselesi de geniş kapsamlı şekilde değerlendirildi.

Dr. Yasemin Meydan başkanlığını yürüttüğü Türk Dünyası Yazarlar Birliği Derneği ile Kızılelma Kadın Gençlik Çocuk Derneği ortaklaşa düzenlenen buluşmaya Azerbaycan, Kazakistan, Türkmenistan, Gagavuzya, Kafkasya, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti, Nogay Türkleri, İdil-Ural Türkleri, Altay Türkleri, Kırım Tatarları ve Doğu Türkistan’dan yazarlar katıldı. Etkinlik kapsamında katılımcı yazarların eserleri tanıtılarak sergilendi, imza günleri düzenlendi ve çeşitli alanlarda uzman akademisyenler tarafından konferanslar gerçekleştirildi.

Üç gün süren programın ilk gününde kişisel gelişimkonuları ile Kızılelma Derneği’nin faaliyetleri tanıtıldı. İkinci gün Kıbrıs Barış Harekâtı’nın tarihî önemi ile İran’da yaşayan Türk topluluklarının mevcut durumu ele alındı. Programın son gününde ise İdil-Ural, Altay Türkleri ve Kırım Tatarları hakkında sunumlar yapıldı; bunun yanında Doğu Türkistan’ın tarihî, kültürel ve güncel durumu ayrıntılı şekilde katılımcılarla paylaşıldı.

Doğu Türkistan ve Uygur Soykırımı Konferansı

Programın üçüncü gününde saat 14.00’te Dünya Uygur Kurultayı Sözcüsü, Dünya Uygur Kurultayı Vakfı Başkanı Prof. Dr. Erkin Emet, Doğu Türkistan Sorunu ve Uygur Soykırımıbaşlıklı konferansını verdi.

Konuşmasında Doğu Türkistan’ın tarihî sürecini, Uygur Türklerinin karşı karşıya bulunduğu siyasi ve sosyal gelişmeleri, Uygur dili ve edebiyatını, kültürel mirasını ve günümüzde yaşanan insan hakları ihlallerini ele alan Prof. Dr. Erkin Emet, özellikle Çin yönetiminin son yıllarda yürürlüğe koyduğu politikaların Uygur kimliği üzerindeki etkilerine dikkat çekti.

“Etnik Birlik ve İlerlemeyi Teşvik Yasası”na Tepki

Prof. Dr. Erkin Emet, konuşmasının önemli bir bölümünü Çin tarafından yürürlüğe konulan “Etnik Birlik ve İlerlemeyi Teşvik Yasası”na ayırdı.

Emet, söz konusu düzenlemenin resmî olarak “Çin ulusu için ortak topluluk bilincini güçlendirme” amacı taşıdığının ifade edildiğini, ancak uygulamada Uygurlar, Tibetliler ve diğer etnik toplulukların kendi dil, kültür ve kimliklerini zayıflatmayı hedefleyen bir asimilasyon politikası niteliği taşıdığını belirtti.

Konuşmada, kamusal yaşam ve eğitim alanında Mandarin Çincesinin zorunlu hâle getirilmesinin yerel dillerin kullanımını sınırlandırdığı, kültürel çeşitliliği azaltarak tek tip bir ulusal kimlik oluşturmayı amaçladığı ifade edildi. Ayrıca söz konusu politikanın özellikle Doğu Türkistan ve Tibet gibi bölgelerde merkezi yönetimin kontrolünü artırmayı hedeflediği, uluslararası insan hakları kuruluşlarının ise bu uygulamaları kültürel haklar, din özgürlüğü ve ifade özgürlüğü açısından yoğun biçimde eleştirdiği vurgulandı.

Dünya Uygur Kurultayı Vakfı Standı İlgi Gördü

Etkinlik kapsamında Dünya Uygur Kurultayı Vakfı tarafından açılan stant da ziyaretçilerin yoğun ilgisini gördü.

Türk dünyasının farklı coğrafyalarından yazarları, akademisyenleri ve okuyucuları bir araya getiren buluşma, ortak kültürel mirasın tanıtılmasının yanı sıra Doğu Türkistan başta olmak üzere Türk dünyasını ilgilendiren güncel meselelerin uluslararası kamuoyuna aktarılması açısından da önemli bir platform oluşturdu.

Stantta Prof. Dr. Erkin Emet’in kaleme aldığı Kuruluşunun 20. Yılında Dünya Uygur Kurultayı ve Doğu Türkistan Mücadelesi adlı eser ile Dünya Uygur Kurultayı eski Başkanı Dolkun İsa’nın hayatını anlatan Çin’e Direnişim kitabının Türkçe çevirisi okuyucularla buluşturuldu. Ayrıca Uygur edebiyatının önemli isimlerinden Perhat Tursun’un Arka Sokaklar adlı eseri de ziyaretçilerin ilgi gösterdiği kitaplar arasında yer aldı.

14 Temmuz 2026

Son günlerde Türkiye’den bazı gazetecilerin, Çin hükümetinin davetiyle Doğu Türkistan’a (Çin’in resmî adıyla “Sincan Uygur Özerk Bölgesi”) götürülmesi dikkat çekmektedir. Bu ziyaretlerin zamanlaması ve uygulanış biçimi kamuoyunda ciddi soru işaretleri doğurmaktadır.
Bağımsız gazeteciliğin temel ilkeleri; haber kaynaklarına serbest erişim, farklı görüşleri özgürce dinleyebilme, resmî makamların yönlendirmesi olmaksızın araştırma yapabilme ve elde edilen bilgileri sansür veya baskı olmadan kamuoyuyla paylaşabilmektir. Oysa Çin’in düzenlediği bu tür programlarda gazeteciler yalnızca yetkililerin belirlediği güzergâhlara götürülmekte; kimlerle görüşecekleri, neleri görecekleri ve hangi programlara katılacakları büyük ölçüde resmî makamlar tarafından belirlenmektedir. Bu koşullarda gerçekleştirilen ziyaretlerin bağımsız ve objektif gazetecilik faaliyeti olarak değerlendirilmesi mümkün değildir.
Doğu Türkistan bugün, bağımsız gazetecilerin, uluslararası insan hakları kuruluşlarının ve araştırmacıların erişiminin en ağır şekilde sınırlandırıldığı bölgelerden biridir. Bölge halkı yabancı basınla serbestçe görüşememekte, bağımsız röportajlar yapılamamakta ve devlet denetimi dışında araştırma yürütülememektedir. Dolayısıyla bu şartlarda edinilen izlenimlerin bölgedeki gerçek tabloyu yansıtması beklenemez.
Bu yöntem yeni değildir. Çin yönetimi daha önce de çeşitli ülkelerden siyasetçileri, din adamlarını, akademisyenleri ve kanaat önderlerini benzer programlarla ağırlamış; önceden hazırlanmış güzergâhlar üzerinden “her şey normal” algısı oluşturmaya çalışmıştır. Özellikle İslam dünyasından davet edilen din adamlarına belirlenen camiler ve kültürel merkezler gezdirilerek din özgürlüğünün korunduğu izlenimi verilmeye çalışılmıştır. Ancak bu ziyaretlerde de katılımcıların halkla serbestçe görüşmelerine, istedikleri yerlere gitmelerine veya bağımsız inceleme yapmalarına izin verilmemiştir.
Bu tür organizasyonların temel amacı, uluslararası eleştirileri etkisizleştirmek, ağır insan hakları ihlallerine ilişkin tartışmaları gölgelemek ve davet edilen kişilerin güvenilirliğini Çin’in resmî söylemini destekleyen bir propaganda aracına dönüştürmektir.
Türkiye’den gazetecilerin davet edilmesinin, Çin’in 1 Temmuz 2026 tarihinde yürürlüğe koyduğu “Etnik Birlik ve İlerlemeyi Teşvik Yasası” sonrasına denk gelmesi de ayrıca dikkat çekicidir. “Çin ulusu ortak kimliği” anlayışını toplumun bütün alanlarına yerleştirmeyi amaçlayan bu yasa; dil, eğitim, kültür, din ve kamusal yaşam üzerindeki ideolojik denetimi daha da güçlendirmektedir. Uluslararası insan hakları çevreleri tarafından zorla asimilasyonu kurumsallaştırdığı gerekçesiyle eleştirilen böyle bir yasanın hemen ardından yabancı gazeteciler için imaj gezileri düzenlenmesi tesadüf olarak görülemez.
Eğer Çin Halk Cumhuriyeti gerçekten Doğu Türkistan’daki uygulamalarına güveniyor ve uluslararası kamuoyuna karşı şeffaf olduğunu iddia ediyorsa, bunu kontrollü propaganda gezileriyle değil, bölgeyi bağımsız gözlemcilere açarak göstermelidir.
Bunun için;
● Birleşmiş Milletler’in ilgili özel raportörleri ve insan hakları mekanizmalarının bölgeye ön koşulsuz erişimine izin verilmelidir.
● Uluslararası medya kuruluşları hiçbir resmî rehber veya güvenlik görevlisinin gözetimi olmadan serbest araştırma yapabilmelidir.
● Bağımsız insan hakları kuruluşları ile akademisyenler önceden belirlenmiş programlara bağlı kalmaksızın özgür inceleme ve saha araştırması yürütebilmelidir.
● Bölge halkının, devlet baskısı ve misilleme korkusu olmaksızın yabancı gazeteciler ve uluslararası heyetlerle serbestçe görüşebilmesi güvence altına alınmalıdır.
Bu şartlar sağlanmadığı sürece Çin’in organize ettiği hiçbir ziyaret, uluslararası kamuoyunun haklı şüphelerini ortadan kaldırmayacaktır.
Bu durumda dahi tecrübeli Türk gazetecilerin gerçeklerin farkına varabileceği kanaatındayız.
Dünya Uygur Kurultayı Vakfı olarak gazetecileri, siyasetçileri, akademisyenleri ve kanaat önderlerini evrensel gazetecilik etiğine, mesleki bağımsızlığa ve insan hakları ilkelerine bağlı kalmaya davet ediyoruz. İnsanlığa karşı suçlar ve soykırım işlendiği yönünde çok sayıda uluslararası rapor, bağımsız mahkeme değerlendirmesi ve parlamentoların kararı bulunan bir bölgede, yalnızca resmî makamların izin verdiği çerçevede gerçekleştirilen ziyaretlerin gerçeğin yerini tutamayacağını bir kez daha vurguluyoruz.
Doğu Türkistan’daki gerçeklerin ortaya çıkmasının tek yolu; tam şeffaflık, bağımsız denetim, özgür basın ve uluslararası hukuka uygun, engelsiz erişimin sağlanmasıdır. Gerçeklerden korkmayan hiçbir devlet, bağımsız gazetecilerden ve uluslararası gözlemcilerden de korkmamalıdır.
Kamuoyuna saygıyla sunulur.

5 Temmuz Urumçi katliamının 17.yılı dolaysıyla Dünya Uygur Kurultayı Vakfı, Uluslararası Doğu Türkistan STK’lar Birliği, Doğu Türkistan Maarif ve Dayanışma Derneği ve çok sayıda Doğu Türkistan / Uygur teşkilatları İstanbul çin başkonsolosluğu önünde protesto ve basın açıklaması programı düzenledi. programa Dünya Uygur Kurultayı(DUK) Başkan Yardımcısı Abdureşit Abdulhamit ve Spor Komitesi B% Temmuz şehitlerini andı aşkanı Dilşat Barışçı da katılım sağladı. programda konuşma yapan Abdureşit Abdulhamit 5 Temmuz şehitlerini andı ve çin’in güncel politikalarının soykırım boyutunda devam ettiğini kınadı ve Doğu Türkistan / Uygur halkının kendi siyasi geleceği ve egemenlik hakkını kendi özgür iradesiyle belirleme mücadelesi sonuca ulaşana kadar devam edecektir dedi.

1 Temmuz Yürürlüğü giren çin’in “etnik birlik ve ilerlemeyi teşvik yasası” Ankara’da İHH öncülüğünde düzenlenen konferans ile kınandı. Dünya Uygur Kurultayı Vakfı Başkanı Prof. Dr. Erkin Emet “yasanın asimile politikalarının yasal zemine oturtulduğunu, görünürde bazı hakların korunuyor gözükmesinin bir aldatmaca olduğunu, yasanın tümüne bakıldığında açıkça çinli olmayanları tek tip çin kültürü merkezli bir yapıya büründürme amacı güttüğü açıkça ortadadır” dedi.

5 TEMMUZ URUMÇİ KATLİAMI’NIN 17. YIL DÖNÜMÜ BASIN AÇIKLAMASI

İstanbul – 5 Temmuz 2026

Aziz Doğu Türkistanlı kardeşlerimiz, kıymetli basın mensupları, değerli sivil toplum temsilcileri ve vicdan sahibi tüm insanlar,

Bugün burada yalnızca 17 yıl önce Doğu Türkistan’ın Urumçi şehrinde Çin güvenlik güçleri tarafından gerçekleştirilen katliamda hayatını kaybeden masum insanlarımızı anmak için değil; hâlen devam eden ağır insan hakları ihlallerine karşı insanlığın ortak vicdanını harekete geçirmek için toplandık.

5 Temmuz 2009, Doğu Türkistan tarihinin en acı ve en karanlık günlerinden biridir.

Olayların fitilini, Çin’in Guangdong eyaletindeki Shaoguan oyuncak fabrikasında çalışan Uygur işçilere yönelik organize saldırılar ateşledi. Çok sayıda Uygur işçisi hayatını kaybetti veya yaralandı; ancak sorumlular adalet önüne çıkarılmadı. Bunun üzerine Urumçi’de binlerce Uygur, yalnızca adalet talep etmek ve gerçeklerin ortaya çıkarılmasını istemek amacıyla barışçıl bir gösteri düzenledi.

Ne var ki bu meşru gösteri, güvenlik güçlerinin sert müdahalesiyle kısa sürede büyük bir katliama dönüştü. Yüzlerce, bağımsız kaynaklara göre ise binlerce kişi hayatını kaybetti, yaralandı, gözaltına alındı veya zorla kaybedildi. O gün yaşananların gerçek bilançosu hâlâ açıklanmadı ve Çin yönetimi bağımsız bir soruşturmaya hiçbir zaman izin vermedi.

Bugün geriye dönüp baktığımızda görüyoruz ki 5 Temmuz yalnızca bir katliam değil, Doğu Türkistan’da uygulanacak sistematik baskı politikalarının dönüm noktası olmuştur.

2009 sonrasında Doğu Türkistan, dünyanın en yoğun gözetim altında tutulan bölgelerinden biri hâline getirildi. Mahallelere polis karakolları kuruldu, milyonlarca kamera yerleştirildi, biyometrik veri toplama ve dijital takip sistemleri yaygınlaştırıldı. Toplum güven temelinde değil, sürekli şüphe anlayışıyla yönetilmeye başlandı.

2016 yılında yürürlüğe konulan sözde “Terörle Mücadele Yasası”, bu baskıların hukuki aracı olarak kullanıldı. Terör kavramı son derece geniş yorumlanarak sakal bırakmak, başörtüsü takmak, Kur’an okumak, çocuklara dinî eğitim vermek, yurt dışında akrabası bulunmak, yabancı ülkelere seyahat etmiş olmak veya sadece kendi kimliğini korumaya çalışmak dahi şüphe sebebi hâline getirildi.

2017 yılından itibaren ise insanlık tarihinin en kapsamlı kitlesel baskı kampanyalarından biri başlatıldı.

Birleşmiş Milletler uzmanlarının, insan hakları kuruluşlarının ve çok sayıdaki bağımsız araştırmanın ortaya koyduğu üzere, büyük ölçekli keyfî gözaltılar gerçekleştirildi; çok sayıda Uygur ve diğer Türk halklarından insan sözde “mesleki eğitim merkezi” adı verilen toplama kamplarına kapatıldı.

Aileler parçalandı. Anne ve babalar kamplara gönderilirken çocuklar devlet kontrolündeki yatılı asimilasyon kurumlarına alındı. Uygurca kamusal hayattan sistemli biçimde çıkarıldı, ana dilde eğitim büyük ölçüde ortadan kaldırıldı. Camiler, türbeler ve mezarlıklar yıkıldı; dinî hayat ağır kısıtlamalara tabi tutuldu. Binlerce akademisyen, öğretmen, sanatçı, yazar, şair, din âlimi, iş insanı ve toplum önderi özgürlüğünden mahrum bırakıldı.

Kadınlar zorla doğum kontrolü, kısırlaştırma ve ailelerinden koparılma gibi ağır ihlallere maruz bırakıldı. Çok sayıda kişi ise zorla çalıştırma programları kapsamında fabrikalara ve Çin’in farklı bölgelerine sevk edildi.

Bugün Doğu Türkistan’da çalışabilecek yaştaki hemen herkes, yalnızca kimliği, inancı veya etnik kökeni nedeniyle potansiyel suçlu muamelesi görmekte; toplumun tamamı sürekli gözetim altında tutulmaktadır.

Bütün bunlar tesadüfi uygulamalar değildir.

1 Temmuz 2026 tarihinde yürürlüğe giren sözde “Etnik Birliği ve İlerlemeyi Teşvik Yasası”, yıllardır fiilen uygulanan asimilasyon politikalarını hukuki zemine oturtmayı amaçlamaktadır. Bu yasa, farklı halkların kendi dilini, kültürünü ve kimliğini korumasını teşvik etmek yerine, “Çin ulusu ortak kimliği” adı altında tüm etnik toplulukların tek tip bir kimlik içinde eritilmesini kurumsallaştırmaktadır.

Bugün uluslararası toplumun tutumu ise düşündürücüdür.

Amerika Birleşik Devletleri başta olmak üzere birçok ülke hükümeti ve parlamentosu, Çin’in özellikle 2017 sonrasında Uygurlar ve diğer Müslüman Türk halklarına yönelik uygulamalarını soykırım veya insanlığa karşı ağır suçlar kapsamında değerlendiren kararlar almıştır. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği de bölgede ciddi insan hakları ihlallerinin işlendiğini ortaya koymuştur. Buna rağmen somut uluslararası adımlar son derece sınırlı kalmıştır.

Daha da üzücü olan ise, başta Türk dünyası ve İslam âlemi olmak üzere birçok ülkenin sessizliği veya çekingen tutumudur.

Bugün dünyanın herhangi bir yerinde bir ibadethaneye yapılan saldırı haklı olarak büyük tepki toplarken, Doğu Türkistan’da binlerce caminin yıkılması, mezarlıkların yok edilmesi ve kültürel mirasın sistematik biçimde ortadan kaldırılması çoğu zaman görmezden gelinmektedir.

Biz hiçbir kutsal mabede yönelik saldırıyı kabul etmiyoruz. Aynı hassasiyetin Doğu Türkistan için de gösterilmesini bekliyoruz.

Vicdan coğrafyaya göre değişmemelidir.

İnsan hakları, milletine, dinine veya ekonomik gücüne göre uygulanmamalıdır.

Bugün buradan Türk dünyasına, İslam âlemine ve tüm insanlığa sesleniyoruz:

Daha ne kadar susacağız?

Adalet yalnızca güçlü olanlar için mi var olacaktır?

Sessizlik zalimi cesaretlendirir. Zulme karşı ses çıkarmamak, istemeden de olsa onun devamına katkı sağlar.

Biz adalet istiyoruz.

Hukukun Uygurlar için de işlemesini istiyoruz.

Doğu Türkistan/Uygur halkının; dilini, dinini, kültürünü ve kimliğini koruyarak siyasi geleceğini ve egemenliğini özgür iradesiyle belirleyebileceği onurlu bir gelecek istiyoruz.

5 Temmuz şehitlerimizi ve Doğu Türkistan’ın özgürlük mücadelesinde hayatını kaybeden bütün kahramanlarımızı rahmet, saygı ve minnetle anıyoruz.

İnanıyoruz ki hakikat eninde sonunda ortaya çıkacak, adalet mutlaka tecelli edecek ve zulüm sonsuza kadar devam etmeyecektir.

Yaşasın insanlık onuru.

Yaşasın adalet.

Yaşasın Doğu Türkistan halkının özgürlük ve insan onuru mücadelesi.

Dünya Uygur Kurultayı Vakfı

Çin Komünist Partisi’nin kuruluşunun 105. yıldönümü vesilesiyle bir kez daha vurgulamak isteriz ki, bir siyasi partinin tarihi yalnızca kendi propagandasıyla değil; tarihsel gerçekler, insan hakları ilkeleri ve uluslararası hukuk çerçevesinde değerlendirilmelidir.

Devam

1 Temmuz 2026

Çin Komünist Partisi’nin kuruluşunun 105. yıldönümü vesilesiyle bir kez daha vurgulamak isteriz ki, bir siyasi partinin tarihi yalnızca kendi propagandasıyla değil; tarihsel gerçekler, insan hakları ilkeleri ve uluslararası hukuk çerçevesinde değerlendirilmelidir.

Çin Komünist Partisi, kuruluş yıllarında baskıya, sömürüye ve etnik ayrımcılığa karşı çıktığını ilan etmiş; halkların eşitliği ile milletlerin kendi siyasi geleceklerini belirleme hakkını savunmuştur. Partinin ilk dönem programlarında, Tibet, Doğu Türkistan ve Güney Moğolistan gibi bölgelerde yaşayan halkların, kendi özgür iradeleriyle isterlerse ayrılma ve bağımsız devlet kurma hakkına sahip oldukları dahi ifade edilmiştir. Ancak iktidara geldikten sonra bu söylemlerden giderek uzaklaşılmış; zaman içerisinde siyasi denetim, devlet güvenliği ve ideolojik birlik anlayışını esas alan merkeziyetçi bir yönetim modeli benimsenmiştir. Bugün gelinen noktada ise, özellikle Uygurlar ve diğer Türk halklarının yaşadığı bölgelerde yalnızca siyasi talepler değil, etnik kimliği korumaya yönelik en temel kültürel, dini ve dilsel faaliyetler dahi güvenlik politikalarının konusu hâline getirilmiştir. Dil, din, kültür, eğitim, tarihî hafıza ve milli kimliğe yönelik sistematik kısıtlamalar giderek kurumsallaştırılmış; farklı kimliklerin korunması neredeyse bir güvenlik tehdidi olarak görülmeye başlanmıştır.

Son yıllarda, özellikle 2014 yılından bu yana, kitlesel keyfî gözaltılar, ailelerin zorla parçalanması, din ve vicdan özgürlüğünün ağır biçimde kısıtlanması, kültürel mirasın tahrip edilmesi, ana dilde eğitimin sınırlandırılması, zorla çalıştırma uygulamaları ve yaygın dijital gözetim sistemi uluslararası toplumun ciddi endişesine yol açmıştır. 2022 yılında Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği Ofisi, Sincan’da meydana gelen bazı uygulamaların insanlığa karşı suç teşkil edebileceğini değerlendirmiştir. Amerika Birleşik Devletleri ile bazı ülkeler ise söz konusu uygulamaları soykırım olarak tanımlamıştır. Çin hükümeti bu değerlendirmeleri reddetmekle birlikte, uluslararası toplumun konuya ilişkin inceleme, değerlendirme ve hesap verebilirlik girişimleri devam etmektedir.

Tam da Çin Komünist Partisi’nin kuruluşunun 105. yıldönümünde yürürlüğe giren Etnik Birlik ve İlerlemeyi Teşvik Kanunu, “Çin ulusu ortak kimliği bilinci” anlayışını ilk kez kapsamlı bir yasal çerçeveye dönüştürmüş; uzun yıllardır uygulanan politikaları daha güçlü bir hukuki zemine oturtmuştur. Bizce bu yasa, etnik eşitliği ve halkların temel haklarını güvence altına alan bir düzenleme olmaktan ziyade, asimilasyon politikalarını kurumsallaştıran yeni bir aşamayı temsil etmektedir. Böylece dil, kültür, din, eğitim ve milli kimliğe yönelik müdahaleler daha sistematik bir hukuki dayanak kazanmış; farklı etnik kimliklerin korunmasına yönelik alan daha da daraltılmıştır.

Gerçek anlamda toplumsal birlik ve etnik uyum; baskı, korku, kültürel asimilasyon ve temel özgürlüklerin sınırlandırılması üzerine inşa edilemez. “Birlik”, “istikrar” veya “devlet güvenliği” söylemleri altında bir halkın varlığını, kimliğini ve temel haklarını sistematik biçimde daraltan politikalar, İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi, Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme, Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Uluslararası Sözleşmesi ile diğer uluslararası insan hakları standartlarının temel ilkeleriyle bağdaşmamaktadır.

Bu çerçevede Çin hükümetine çağrımız;

• Uygurlar ve diğer etnik toplulukların temel insan haklarını ihlal eden tüm uygulamalara derhâl son vermesi,
• Başta Etnik Birlik ve İlerlemeyi Teşvik Kanunu olmak üzere uluslararası insan hakları standartlarıyla bağdaşmayan yasa ve düzenlemeleri yürürlükten kaldırması veya uluslararası hukukla uyumlu şekilde yeniden düzenlemesi,
• Zorla asimilasyon politikalarına son vererek tüm halkların dil, kültür, din ve vicdan özgürlüğü, eğitim, barışçıl ifade özgürlüğü ile kamu işlerine katılım haklarını güvence altına alması,
• Birleşmiş Milletler mekanizmaları ile bağımsız uluslararası gözlemcilerin ilgili bölgelere engelsiz erişimine izin vermesi,
• Temel haklarını barışçıl biçimde kullandıkları için özgürlüklerinden mahrum bırakılan kişileri serbest bırakması ve ağır insan hakları ihlallerinden sorumlu olanların bağımsız ve etkili soruşturmalar sonucunda adalet önüne çıkarılmasını sağlamasıdır.

Uluslararası toplumu da uluslararası hukuk ve evrensel insan hakları ilkeleri doğrultusunda bağımsız soruşturmaları, uluslararası hesap verebilirlik mekanizmalarını ve etkili hukuki başvuru yollarını desteklemeye; Uygur halkı ile diğer etkilenen halkların kendi onurlarını, kültürlerini, dinlerini, tarihî miraslarını, kimliklerini ve temel haklarını barışçıl yollarla koruma çabalarına güçlü destek vermeye çağırıyoruz.
Tarih, sonunda propaganda ile değil, gerçeklerle yazılır. Hiçbir yönetim halkın üzerinde değildir; hiçbir yasa da insan haklarını ihlal etmenin aracı hâline getirilemez. Barış, adalet, özgürlük, insan onuru ve halkların eşitliği bütün insanlığın ortak değerleridir. Bu değerler, Uygur halkı ve diğer tüm halklar için vazgeçilmez, devredilemez ve evrensel haklardır.

Dünya Uygur Kurultayı Vakfı ‎