Dünya Uygur Kurultayı Vakfı

İstanbul Çin Konsolosluğu önünde Doğu Türkistan’ın Çin komünistleri tarafından işgal kılınışının 77. yıllığı dolayısıyla basın açıklaması ve “İşgale Hayır” protesto gösterisi yapıldı. Etkinliği İstanbulda faaliyet gösteren Dünya Uygur Kurultayı Vakfı dahil 5 teşkilat müşterek gerçekleştirdi.

DÜNYA UYGUR KURULTAYI VAKFI BASIN BİLDİRİSİ

Doğu Türkistan’ın işgalinin 77. yılı: Halkımızın geleceğine halkımız karar vermelidir

1 Ekim 2026 | İstanbul Çin Konsolosluğu önü

1 Ekim, Doğu Türkistan’ın Çin Komünist Partisi yönetimindeki Çin Halk Cumhuriyeti tarafından kontrol altına alınmasının sembolik tarihidir. İşgalin 77. Yılında Dünya Uygur Kurultayı Vakfı olarak bir kez daha ilan ediyoruz: Doğu Türkistan, Çin Halk Cumhuriyeti tarafından sömürgeleştirilmiş bir ülkedir. Çin’in “ayrılmaz parçası” asla değildir. Doğu Türkistan Çin değildir; sömürge bölge anlamına gelen “Sincan” da değildir. Özbeöz Türk yurdudur.  Halkımızın siyasi geleceği ve egemenliği, kendi özgür iradesi dışında belirlenemez,  belirlenmesi kabul edilemez.

1949’da Doğu Türkistan’ın Çin Halk Cumhuriyeti’ne bağlanması, halkımızın özgür rızasına dayanan eşitlik ve hak hukukları tanımlanmış, halk oylaması veya herhangi bir hukuki temele dayanan bir bağlanma değil, düpedüz bir işgal ve ilhaktır. Dünya Uygur Kurultayı Vakfı  bu süreci hukuksuz bir işgal ve sömürgeleştirilen bir bölge olarak görmekte ve Çin Komünist Partisi yönetiminin bugün Doğu Türkistan’da sürdürdüğü baskıcı hâkimiyetinin meşru bir yönetim olarak kabul edilemeyeceğini savunmaktadır. 1955’te kurulan sözde “Sincan Uygur Özerk Bölgesi” de bu gerçeği değiştirmedi. Özerklik adı altında sınırlı uygulamalar sunulurken temel siyasi, ekonomik ve güvenlik kararları tamamıyla Pekin’in elinde tutuldu.

Yıllar içinde Uygurlar ve Doğu Türkistan’ın diğer yerli halkları siyasette, bürokraside, ekonomide, eğitimde ve bilim kurumlarında önemli konumlardan uzaklaştırıldı. 1954’te kurulan, askerî kökenli Bingtuan (Üretim ve İnşaat Kolordusu); toprak, yerleşim, ekonomi ve güvenlik üzerindeki merkezî kontrolün genişletilmesinde başlıca araçlardan biri oldu. Devlet eliyle teşvik edilen yoğun Han nüfus yerleşimi de bölgenin demografik yapısını değiştirdi. 1949’da 290 bin olan Çinli nüfusu 38 kat artarak 2025 yılında 11 milyonu geçerken, bölgenin asıl sakinleri olan Türk halkları ve diğerlerinin artış oranı sadece 3,7 kat olmuştur. 1949’da %6,7 olan Çinli oranı 2025’te %42,24 olurken bölgenin asıl sahiplerinin oranı  1949’daki %93,3 ten 2025’te %57,76 ‘ya düşmüştür. (Bunlar Çin’in açıkladığı resmi rakamlardır: http://www.xzqh.org/show/china/65/2025.html. Gerçekler daha farklı olabilir). Böylece adı özerk olan bir yerde, zaten yerli halkın kendi yurduyla ilgili karar alma gücü elinden alınmıştı, bu demografik asimilasyon sonucu daha da pekiştirilerek her türlü zulmü uygulayabilecek altyapı genel olarak oluşturulmuş oldu. Bunlardan şunu net olarak görebiliriz ki Doğu Türkistan Çin’in tam anlamıyla  sömürge(müstemleke)leştirdiği bir bölgedir.

2000’li yıllardan itibaren Uygurcanın eğitim dili olarak kullanımı aşamalı biçimde geriletildi. Kültürel miras ve tarihî mekânlar tahrip edildi, dinî yaşam ağır kısıtlamalara bağlandı. Çin yönetimi, dini “Çinlileştirme” politikasıyla en basit ibadetleri dahi devlet denetimine soktu. Güvenlik ve “aşırılıkla mücadele” gerekçesiyle çıkarılan düzenlemeler, barışçıl kimlik ifadesinin bile cezalandırılabildiği bir ortam yarattı.

2017’den itibaren kurulan kitlesel gözaltı sistemi, bu baskının en ağır aşamalarından biri oldu. 3 milyondan fazla Uygur ve diğer Türk halklarından insan, adil yargılanma güvencelerinden yoksun biçimde kamplara ve cezaevlerine kapatıldı. Kamplardan kurtulabilen az  sayıdaki eski tutukluların tanıklıkları; dayak, elektrik şoku, uykusuz bırakma, acı verici pozisyonlarda uzun süre tutma, tecrit ve cinsel şiddet dâhil ağır istismar biçimlerini ortaya koydu. Bugün hâlâ birçok aile, yakınlarının nerede olduğunu ve hangi koşullarda yaşadığını öğrenemiyor. Zorla çalıştırma, ailelerin parçalanması, çocuk asimile kampları, ibadet ve örf adet yasakları, ÇKP’ye sadakat yeminleri, fişleme ve her kesi birbiri için ispiyonlama zorunluluğu gibi uygulamalar hız kesmeden devam ediyor.

 1 Temmuz 2026’da yürürlüğe giren Etnik Birliği ve İlerlemeyi Teşvik Yasası, asimilasyon politikalarına yeni bir yasal dayanak ekledi. Yasa, eğitimde standart Çincenin temel dil olmasını öngörüyor ve dinî kurumların “Çinlileştirme” yönünde hareket etmesini istiyor. Dünya Uygur Kurultayı Vakfına göre bu hükümler, Uygur dilini, inancını ve kimliğini koruma imkânını daha da daraltmaktadır. Birleşmiş Milletler uzmanları da yasanın dil, kültür ve din hakları üzerindeki olası etkilerine ilişkin ciddi kaygılarını Çin hükümetine iletmiştir. Avrupa Parlamentosu da 30 bir karar kabul ederek Çin’in bu yasayı geri çekmesini talep etmiştir.  BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği’nin 2022 değerlendirmesi, Doğu Türkistan’da ciddi insan hakları ihlalleri gerçekleştiğini ve yaygın keyfî gözaltların insanlığa karşı suçlar dâhil uluslararası suç teşkil edebileceğini bildirdi. Çeşitli parlamentolar ve bağımsız Uygur Mahkemesi ise Çin’in uygulamalarını soykırım olarak nitelendirdi. Uluslararası kamuoyunun görevi, bu bulguları yalnızca kayda geçirmek ve sadece kınamak olmamalıdır. Çin’i hesap vermeye zorlamalı; uluslararası hukuk çerçevesinde diplomatik, ekonomik ve hukuki baskı araçlarını kullanmalıdır.

Türk ve Müslüman dünyasının liderlerine de sesleniyoruz: Adalet ve mazlumun yanında durma ilkesi, Doğu Türkistan söz konusu olduğunda askıya alınmamalı. Çin ile ilişkiler, Uygur halkının hakları karşısında sessiz kalmayı gerektirmez.

 Çin’in, Hükümet yetkililerini, siyasi parti yöneticilerini, sivil toplum kuruluş mensuplarını, akademisyenleri, din adamlarını, iş insanlarını ve Çin tarafından seçilmiş basın mensuplarını güzergâhı önceden belirlenmiş gezi programlarına götürerek tiyatro sergileme yöntemiyle kandırmasına kesinlikle itibar edilmemelidir. Doğu Türkistanlılarla güvenli, serbest ve gözetimsiz biçimde görüşülebilmeden gerçeği görmek mümkün değildir.   

Bu baskı yalnızca Doğu Türkistan halkını ilgilendirmiyor. Diasporaya yönelen tehditler, dijital gözetim ve zorla çalıştırma riski taşıyan tedarik zincirleri, başka ülkelerin özgürlüklerini ve hukuk düzenlerini de etkiliyor. Çin’in ihraç etmeye başladığı dijital diktatörlük engellenmezse bugün yaşanan zulme ses çıkarmazsa, yarın daha aydınlık ve huzurlu bir gelecek kurma hayalimizi ve imkânımızı da kaybedebiliriz.

Bugün atılabilecek  somut adımlar

               1.           Hükümetler, BM yetkililerinin Doğu Türkistan’a engelsiz erişimini ve halkla güvenli, özel görüşmeler yapabilmesini talep etmelidir.

               2.           Parlamentolar, kayıp ve tutuklu kişilerin durumunu düzenli olarak gündeme almalı; Çin makamlarından isim bazında bilgi ve serbest bırakılma talep etmelidir.

               3.           Devletler, ağır ihlallerden sorumlu kişi ve kurumlara yönelik hedefli yaptırımlar uygulamalı; uluslararası hukuk kapsamında sorumlu tutma yollarını kullanmalıdır.

               4.           Gümrük idareleri ve şirketler, Doğu Türkistan bağlantılı tedarik zincirlerinde zorla çalıştırma riskini bağımsız biçimde incelemeli ve bu riski taşıyan ürünlerin ticaretini durdurmalıdır.  

5.           Türkiye ve diğer ülkeler, Uygurları ulus ötesi tehditlere ve zorla geri gönderilme riskine karşı korumalıdır.

               6.           Üniversiteler ve kültür kurumları, Uygur dili, tarihi ve kültürel mirası için burs, araştırma, arşiv ve eğitim programları oluşturmalıdır.

               7.           Her birey, doğrulanmış bilgileri paylaşmalı, seçilmiş temsilcilerinden somut adım talep etmeli ve güvenilir insan hakları çalışmalarına destek vermelidir.

Doğu Türkistan halkı için mesele yalnızca geçmişte yaşananların tanınması değildir. Mesele, çocuklarımızın kendi dillerinde öğrenip öğrenemeyeceği, inançlarını özgürce yaşayıp yaşayamayacağı ve halkımızın kendi yurdunda kimliğini koruyarak var olup olamayacağıdır.

Doğu Türkistan halkının siyasi geleceğini ve egemenliğini özgürce belirleyebilmesi ertelenemez. Bu hak, halkımızın asimile edilmeden varlığını sürdürebilmesinin temel koşuludur. Dünya Uygur Kurultayı Vakfı, bu hak güvence altına alınana kadar barışçıl ve hukuk temelli mücadelesini sürdürecektir.    

DÜNYA UYGUR KURULTAYI VAKFI

Dünya Uygur Kurultayı Vakfı merkezinde vakıf yönetim kurulu üyeleri, bir kısım DUK vekilleri ve merhumun yakın dostları Perhat Muhammet’i andı.

25 Eylül günü saat 17.00’de başlayan programda Kur’an tilavetinin ardından merhumun mücadele hayatı ve çalışmaları anıldı; dostları, onunla yaşadıkları hatıraları paylaştı. Merhumun Uygur milleti için gösterdiği fedakârlıkların, özellikle Dünya Uygur Kurultayı tarafından yayımlanan “Perhat Muhammedi” adlı kitap aracılığıyla gelecek nesillere aktarılacağı ve hatırasının gönüllerde ebediyen yaşayacağı vurgulandı.

Perhat Muhemmet (Yorungqash) — پەرھات مۇھەممەت (يورۇڭقاش), Uygur gazeteci, yazar ve Dünya Uygur Kurultayının kurucularından ve genel başkan yardımcılığı görevlerinde bulunmuştur.

• 1964’te doğdu. 1985’te üniversiteden mezun oldu; 1992 sonuna kadar bölgedeki halk radyosunda editör ve muhabir olarak çalıştı.
• Türkiye ve Almanya’da Uygurca gazete, dergi ve internet televizyonlarının kurulmasına ve yayınlarına katkıda bulundu.
• Dünya Uygur Kurultayı internet televizyonunun kurucusu olarak sorumlu editörlüğünü yürüttü.
• 24 Eylül 2025’te Münih’te, hastalık nedeniyle 61 yaşında vefat etti.

Uygur Proje Fonu tarafından iki yılda bir düzenlenen üçüncü İstanbul 20 Bildiri 2026 Sempozyumu, 19-20 Eylül 2026 tarihlerinde İstanbul Topkapı Uranus Otel’de gerçekleştirildi. Sempozyuma ABD, Avrupa ülkeleri ve Türkiye’den 18 Uygur bilim insanı katıldı.

Devam

Türkiye Yazarlar Birliği (TYB) ve Dünya Uygur Kurultayı tarafından düzenlenen “Silinmeye Karşı: Uygur Şiirleri ve Tutsak Ruhlar ile Direniş Eylemi” başlıklı program, 26 Eylül 2026 tarihinde gerçekleştirildi. 

Devam

Dünya Uygur Kurultayı Sözcüsü ve Dünya Uygur Kurultayı Vakfı Başkanı Prof. Dr. Erkin Emet, 2 Eylül’de Türkiye Yazarlar Birliği Başkanı Prof. Dr. Muhammet Enes Kala’yı makamında ziyaret etti. Görüşmede Doğu Türkistan’daki son gelişmeler, Uygur edebiyatının mevcut durumu ve iki kuruluş arasında gelecekte gerçekleştirilebilecek işbirliği alanları ele alındı.

Devam

22 Ağustos’ta Konya’da, İnsanî Yardım Vakfı’nın Konya Şubesi’nin daveti üzerine, Çin’in Doğu Türkistan’da uyguladığı soykırım ve asimilasyon politikalarının fazla bilinmeyen yönlerinin ele alındığı bir konferans düzenlendi.

Konferansa konuşmacı olarak Dünya Uygur Kurultayı Vakfı Başkanı, Dünya Uygur Kurultayı Sözcüsü Prof. Dr. Erkin Emet katıldı. Yaklaşık 150 kişinin katıldığı konferansta, Çin’in 1949 yılında Doğu Türkistan’ı işgal etmesinin ardından uygulamaya koyduğu uzun vadeli asimilasyon politikaları ve bu politikaların günümüzde ulaştığı boyutlar ele alındı.

22 Ağustos’ta Konya’da, İnsanî Yardım Vakfı’nın Konya Şubesi’nin daveti üzerine, Çin’in Doğu Türkistan’da uyguladığı soykırım ve asimilasyon politikalarının fazla bilinmeyen yönlerinin ele alındığı bir konferans düzenlendi.

Konferansa konuşmacı olarak Dünya Uygur Kurultayı Vakfı Başkanı, Dünya Uygur Kurultayı Sözcüsü Prof. Dr. Erkin Emet katıldı. Yaklaşık 150 kişinin katıldığı konferansta, Çin’in 1949 yılında Doğu Türkistan’ı işgal etmesinin ardından uygulamaya koyduğu uzun vadeli asimilasyon politikaları ve bu politikaların günümüzde ulaştığı boyutlar ele alındı.

Prof. Dr. Erkin Emet konuşmasında, Çin yönetiminin Doğu Türkistan’daki Uygur halkına yönelik politikalarının yalnızca güncel bir uygulama olmadığını, 1949’dan itibaren sistematik ve uzun vadeli bir asimilasyon sürecinin parçası olduğunu ifade etti. Özellikle Uygur kimliğinin, dilinin, kültürünün ve toplumsal yapısının zayıflatılmasına yönelik politikalar üzerinde durdu.

Konferansta ayrıca Çin’in 2013 yılında ilan ettiği “Yeni İpek Yolu” projesinin ardından Doğu Türkistan’a yönelik politikaların daha da hızlandırıldığına dikkat çekildi. Doğu Türkistan’ın sahip olduğu yer altı ve yer üstü zenginlikleri, jeopolitik konumu ve stratejik önemi nedeniyle bölgenin Çin açısından taşıdığı önemin büyük olduğu belirtildi.

Prof. Dr. Erkin Emet, Çin’in farklı kültürleri ve kimlikleri ötekileştiren siyasi ve kültürel yaklaşımının Doğu Türkistan’daki uygulamalarda da kendisini gösterdiğini belirterek, bölgenin demografik, kültürel ve dilsel yapısının değiştirilmesi yoluyla Uygur halkının asimilasyona tabi tutulduğunu anlattı.

Katılımcıların yoğun ilgi gösterdiği konferansın ardından soru-cevap bölümüne geçildi. Konferansın sonunda ise İnsanî Yardım Vakfı Konya Şubesi tarafından Prof. Dr. Erkin Emet’e çeşitli hediyeler takdim edildi. Prof. Dr. Erkin Emet ise, Dünya Uygur Kongresi Başkanı Dolkun İsa’nın “Çin’e Direnişim” adlı kitabını hediye etti.

Yaklaşık 150 kişinin katıldığı konferans, Doğu Türkistan meselesine ilişkin kamuoyunun bilgilendirilmesi ve Çin’in bölgedeki politikalarının tarihî ve güncel boyutlarıyla ele alınması açısından önemli bir buluşma oldu.

Prof. Dr. Erkin Emet konuşmasında, Çin yönetiminin Doğu Türkistan’daki Uygur halkına yönelik politikalarının yalnızca güncel bir uygulama olmadığını, 1949’dan itibaren sistematik ve uzun vadeli bir asimilasyon sürecinin parçası olduğunu ifade etti. Özellikle Uygur kimliğinin, dilinin, kültürünün ve toplumsal yapısının zayıflatılmasına yönelik politikalar üzerinde durdu.

Konferansta ayrıca Çin’in 2013 yılında ilan ettiği “Yeni İpek Yolu” projesinin ardından Doğu Türkistan’a yönelik politikaların daha da hızlandırıldığına dikkat çekildi. Doğu Türkistan’ın sahip olduğu yer altı ve yer üstü zenginlikleri, jeopolitik konumu ve stratejik önemi nedeniyle bölgenin Çin açısından taşıdığı önemin büyük olduğu belirtildi.

Prof. Dr. Erkin Emet, Çin’in farklı kültürleri ve kimlikleri ötekileştiren siyasi ve kültürel yaklaşımının Doğu Türkistan’daki uygulamalarda da kendisini gösterdiğini belirterek, bölgenin demografik, kültürel ve dilsel yapısının değiştirilmesi yoluyla Uygur halkının asimilasyona tabi tutulduğunu anlattı.

Katılımcıların yoğun ilgi gösterdiği konferansın ardından soru-cevap bölümüne geçildi. Konferansın sonunda ise İnsanî Yardım Vakfı Konya Şubesi tarafından Prof. Dr. Erkin Emet’e çeşitli hediyeler takdim edildi. Prof. Dr. Erkin Emet ise, Dünya Uygur Kongresi Başkanı Dolkun İsa’nın “Çin’e Direnişim” adlı kitabını hediye etti.

Yaklaşık 150 kişinin katıldığı konferans, Doğu Türkistan meselesine ilişkin kamuoyunun bilgilendirilmesi ve Çin’in bölgedeki politikalarının tarihî ve güncel boyutlarıyla ele alınması açısından önemli bir buluşma oldu.

Macaristan’ın Bacs-Kiskun bölgesindeki Bugac kasabasında düzenlenen “Büyük Hun-Türk Kurultayı”nın resmi açılış töreni yapıldı. Doğu Türkistanlılar adına Dünya Uygur Kurultayı Sözcüsü, Dünya Uygur Kurultayı Vakfı Başkanı Prof. Dr. Erkin Emet, Dünya Uygur Kurultayı Baş Danışmanı, Ege Üniversitesi Türk Dünyası Araştırmaları Enstitüsü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Alimcan İnayet, Dünya Uygur Kurultayı Vekili Rehime Mahmut ve Kazakistan’dan gelen sanatçılar katıldı. 

Devam

28 Temmuz 2014 tarihinde Doğu Türkistan’ın Yarkent (Yeken) ilçesine bağlı İlişku kasabasında meydana gelen kanlı katliam, Doğu Türkistan’ın yakın tarihindeki en ağır toplu katliamlardan biridir. Bu katliam, daha sonra tüm Doğu Türkistan’ı kapsayan yaygın baskı, zorla asimilasyon ve bugün uluslararası toplum tarafından geniş ölçüde soykırım ve insanlığa karşı suç olarak tanınan politikaların açık bir dönüm noktası olmuştur. Bu katliamda şehit edilenler İstanbulda çok sayıda Dğu Türkistan/Uygur STK’nın müşterek katılımlarıyla anıldı.

Bağımsız kaynaklar ve olay tanıklarının ifadelerine göre, olayın doğrudan tetikleyicisi Çin sömürge yönetiminin Ramazan ayında uyguladığı dinî baskılar, hukuka aykırı ev baskınları ve bir Uygur ailesine yönelik silahlı şiddet olmuştur. Ancak gerçekte yaşananlar, Uygur halkına uzun yıllardır sistematik biçimde uygulanan siyasi, etnik ve dinî baskı politikalarına karşı biriken öfkenin kitlesel bir patlaması niteliğindeydi.

Bu halk hareketi, Çin’in modern silahlarla donatılmış polis, jandarma ve askerî birlikleri tarafından son derece acımasız bir katliamla bastırılmıştır.

Olayın ardından Çin yönetimi bölgeyi tam bir bilgi ablukası altına almış; bağımsız gazetecilerin, uluslararası araştırmacıların ve insan hakları kuruluşlarının bölgeye girişini engellemiştir. Çin hükümeti olaylarda 96 kişinin öldüğünü açıklamış olsa da bağımsız kaynaklar ve Uygur kuruluşları gerçek can kaybının bunun çok üzerinde, binlerle ifade edilebilecek düzeyde olduğunu belirtmektedir. Devam eden bilgi ablukası nedeniyle olayın gerçek boyutu bugüne kadar bağımsız şekilde doğrulanamamıştır.

Yarkent İlişku Katliamının ardından Çin, “devlet güvenliğinin korunması”, “terörle mücadele” ve “aşırıcılıkla mücadele” adı altında baskı politikalarını daha da yasallaştırmıştır. 2016 yılından itibaren kitlesel gözetim ve toplu tutuklama sistemi uygulanmaya başlanmış; 2018 yılında toplama kampı sistemi hukuki zemine kavuşturulmuş; 2026 yılında ise “Etnik Birlik ve İlerlemeyi Teşvik Yasası” ile zorla asimilasyon politikaları yeni bir aşamaya taşınmıştır. Bu süreç bugün de her geçen gün daha sert, daha kapsamlı ve daha acımasız biçimde devam etmektedir. Çin her ne yaparsa yapsın Uygur halkını yok edemeyecek ve mücadelemizi susturamayacaktır.

2. Türk Dünyası Yazarlar Buluşması’nda Doğu Türkistan Meselesi Gündeme Taşındı

19–21 Temmuz tarihleri arasında gerçekleştirilen 2. Türk Dünyası Yazarlar Buluşmasında Türk dünyasının ortak tarihi, kültürü ve güncel meseleleri ele alınırken, Doğu Türkistan meselesi de geniş kapsamlı şekilde değerlendirildi.

Dr. Yasemin Meydan başkanlığını yürüttüğü Türk Dünyası Yazarlar Birliği Derneği ile Kızılelma Kadın Gençlik Çocuk Derneği ortaklaşa düzenlenen buluşmaya Azerbaycan, Kazakistan, Türkmenistan, Gagavuzya, Kafkasya, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti, Nogay Türkleri, İdil-Ural Türkleri, Altay Türkleri, Kırım Tatarları ve Doğu Türkistan’dan yazarlar katıldı. Etkinlik kapsamında katılımcı yazarların eserleri tanıtılarak sergilendi, imza günleri düzenlendi ve çeşitli alanlarda uzman akademisyenler tarafından konferanslar gerçekleştirildi.

Üç gün süren programın ilk gününde kişisel gelişimkonuları ile Kızılelma Derneği’nin faaliyetleri tanıtıldı. İkinci gün Kıbrıs Barış Harekâtı’nın tarihî önemi ile İran’da yaşayan Türk topluluklarının mevcut durumu ele alındı. Programın son gününde ise İdil-Ural, Altay Türkleri ve Kırım Tatarları hakkında sunumlar yapıldı; bunun yanında Doğu Türkistan’ın tarihî, kültürel ve güncel durumu ayrıntılı şekilde katılımcılarla paylaşıldı.

Doğu Türkistan ve Uygur Soykırımı Konferansı

Programın üçüncü gününde saat 14.00’te Dünya Uygur Kurultayı Sözcüsü, Dünya Uygur Kurultayı Vakfı Başkanı Prof. Dr. Erkin Emet, Doğu Türkistan Sorunu ve Uygur Soykırımıbaşlıklı konferansını verdi.

Konuşmasında Doğu Türkistan’ın tarihî sürecini, Uygur Türklerinin karşı karşıya bulunduğu siyasi ve sosyal gelişmeleri, Uygur dili ve edebiyatını, kültürel mirasını ve günümüzde yaşanan insan hakları ihlallerini ele alan Prof. Dr. Erkin Emet, özellikle Çin yönetiminin son yıllarda yürürlüğe koyduğu politikaların Uygur kimliği üzerindeki etkilerine dikkat çekti.

“Etnik Birlik ve İlerlemeyi Teşvik Yasası”na Tepki

Prof. Dr. Erkin Emet, konuşmasının önemli bir bölümünü Çin tarafından yürürlüğe konulan “Etnik Birlik ve İlerlemeyi Teşvik Yasası”na ayırdı.

Emet, söz konusu düzenlemenin resmî olarak “Çin ulusu için ortak topluluk bilincini güçlendirme” amacı taşıdığının ifade edildiğini, ancak uygulamada Uygurlar, Tibetliler ve diğer etnik toplulukların kendi dil, kültür ve kimliklerini zayıflatmayı hedefleyen bir asimilasyon politikası niteliği taşıdığını belirtti.

Konuşmada, kamusal yaşam ve eğitim alanında Mandarin Çincesinin zorunlu hâle getirilmesinin yerel dillerin kullanımını sınırlandırdığı, kültürel çeşitliliği azaltarak tek tip bir ulusal kimlik oluşturmayı amaçladığı ifade edildi. Ayrıca söz konusu politikanın özellikle Doğu Türkistan ve Tibet gibi bölgelerde merkezi yönetimin kontrolünü artırmayı hedeflediği, uluslararası insan hakları kuruluşlarının ise bu uygulamaları kültürel haklar, din özgürlüğü ve ifade özgürlüğü açısından yoğun biçimde eleştirdiği vurgulandı.

Dünya Uygur Kurultayı Vakfı Standı İlgi Gördü

Etkinlik kapsamında Dünya Uygur Kurultayı Vakfı tarafından açılan stant da ziyaretçilerin yoğun ilgisini gördü.

Türk dünyasının farklı coğrafyalarından yazarları, akademisyenleri ve okuyucuları bir araya getiren buluşma, ortak kültürel mirasın tanıtılmasının yanı sıra Doğu Türkistan başta olmak üzere Türk dünyasını ilgilendiren güncel meselelerin uluslararası kamuoyuna aktarılması açısından da önemli bir platform oluşturdu.

Stantta Prof. Dr. Erkin Emet’in kaleme aldığı Kuruluşunun 20. Yılında Dünya Uygur Kurultayı ve Doğu Türkistan Mücadelesi adlı eser ile Dünya Uygur Kurultayı eski Başkanı Dolkun İsa’nın hayatını anlatan Çin’e Direnişim kitabının Türkçe çevirisi okuyucularla buluşturuldu. Ayrıca Uygur edebiyatının önemli isimlerinden Perhat Tursun’un Arka Sokaklar adlı eseri de ziyaretçilerin ilgi gösterdiği kitaplar arasında yer aldı.

14 Temmuz 2026

Son günlerde Türkiye’den bazı gazetecilerin, Çin hükümetinin davetiyle Doğu Türkistan’a (Çin’in resmî adıyla “Sincan Uygur Özerk Bölgesi”) götürülmesi dikkat çekmektedir. Bu ziyaretlerin zamanlaması ve uygulanış biçimi kamuoyunda ciddi soru işaretleri doğurmaktadır.
Bağımsız gazeteciliğin temel ilkeleri; haber kaynaklarına serbest erişim, farklı görüşleri özgürce dinleyebilme, resmî makamların yönlendirmesi olmaksızın araştırma yapabilme ve elde edilen bilgileri sansür veya baskı olmadan kamuoyuyla paylaşabilmektir. Oysa Çin’in düzenlediği bu tür programlarda gazeteciler yalnızca yetkililerin belirlediği güzergâhlara götürülmekte; kimlerle görüşecekleri, neleri görecekleri ve hangi programlara katılacakları büyük ölçüde resmî makamlar tarafından belirlenmektedir. Bu koşullarda gerçekleştirilen ziyaretlerin bağımsız ve objektif gazetecilik faaliyeti olarak değerlendirilmesi mümkün değildir.
Doğu Türkistan bugün, bağımsız gazetecilerin, uluslararası insan hakları kuruluşlarının ve araştırmacıların erişiminin en ağır şekilde sınırlandırıldığı bölgelerden biridir. Bölge halkı yabancı basınla serbestçe görüşememekte, bağımsız röportajlar yapılamamakta ve devlet denetimi dışında araştırma yürütülememektedir. Dolayısıyla bu şartlarda edinilen izlenimlerin bölgedeki gerçek tabloyu yansıtması beklenemez.
Bu yöntem yeni değildir. Çin yönetimi daha önce de çeşitli ülkelerden siyasetçileri, din adamlarını, akademisyenleri ve kanaat önderlerini benzer programlarla ağırlamış; önceden hazırlanmış güzergâhlar üzerinden “her şey normal” algısı oluşturmaya çalışmıştır. Özellikle İslam dünyasından davet edilen din adamlarına belirlenen camiler ve kültürel merkezler gezdirilerek din özgürlüğünün korunduğu izlenimi verilmeye çalışılmıştır. Ancak bu ziyaretlerde de katılımcıların halkla serbestçe görüşmelerine, istedikleri yerlere gitmelerine veya bağımsız inceleme yapmalarına izin verilmemiştir.
Bu tür organizasyonların temel amacı, uluslararası eleştirileri etkisizleştirmek, ağır insan hakları ihlallerine ilişkin tartışmaları gölgelemek ve davet edilen kişilerin güvenilirliğini Çin’in resmî söylemini destekleyen bir propaganda aracına dönüştürmektir.
Türkiye’den gazetecilerin davet edilmesinin, Çin’in 1 Temmuz 2026 tarihinde yürürlüğe koyduğu “Etnik Birlik ve İlerlemeyi Teşvik Yasası” sonrasına denk gelmesi de ayrıca dikkat çekicidir. “Çin ulusu ortak kimliği” anlayışını toplumun bütün alanlarına yerleştirmeyi amaçlayan bu yasa; dil, eğitim, kültür, din ve kamusal yaşam üzerindeki ideolojik denetimi daha da güçlendirmektedir. Uluslararası insan hakları çevreleri tarafından zorla asimilasyonu kurumsallaştırdığı gerekçesiyle eleştirilen böyle bir yasanın hemen ardından yabancı gazeteciler için imaj gezileri düzenlenmesi tesadüf olarak görülemez.
Eğer Çin Halk Cumhuriyeti gerçekten Doğu Türkistan’daki uygulamalarına güveniyor ve uluslararası kamuoyuna karşı şeffaf olduğunu iddia ediyorsa, bunu kontrollü propaganda gezileriyle değil, bölgeyi bağımsız gözlemcilere açarak göstermelidir.
Bunun için;
● Birleşmiş Milletler’in ilgili özel raportörleri ve insan hakları mekanizmalarının bölgeye ön koşulsuz erişimine izin verilmelidir.
● Uluslararası medya kuruluşları hiçbir resmî rehber veya güvenlik görevlisinin gözetimi olmadan serbest araştırma yapabilmelidir.
● Bağımsız insan hakları kuruluşları ile akademisyenler önceden belirlenmiş programlara bağlı kalmaksızın özgür inceleme ve saha araştırması yürütebilmelidir.
● Bölge halkının, devlet baskısı ve misilleme korkusu olmaksızın yabancı gazeteciler ve uluslararası heyetlerle serbestçe görüşebilmesi güvence altına alınmalıdır.
Bu şartlar sağlanmadığı sürece Çin’in organize ettiği hiçbir ziyaret, uluslararası kamuoyunun haklı şüphelerini ortadan kaldırmayacaktır.
Bu durumda dahi tecrübeli Türk gazetecilerin gerçeklerin farkına varabileceği kanaatındayız.
Dünya Uygur Kurultayı Vakfı olarak gazetecileri, siyasetçileri, akademisyenleri ve kanaat önderlerini evrensel gazetecilik etiğine, mesleki bağımsızlığa ve insan hakları ilkelerine bağlı kalmaya davet ediyoruz. İnsanlığa karşı suçlar ve soykırım işlendiği yönünde çok sayıda uluslararası rapor, bağımsız mahkeme değerlendirmesi ve parlamentoların kararı bulunan bir bölgede, yalnızca resmî makamların izin verdiği çerçevede gerçekleştirilen ziyaretlerin gerçeğin yerini tutamayacağını bir kez daha vurguluyoruz.
Doğu Türkistan’daki gerçeklerin ortaya çıkmasının tek yolu; tam şeffaflık, bağımsız denetim, özgür basın ve uluslararası hukuka uygun, engelsiz erişimin sağlanmasıdır. Gerçeklerden korkmayan hiçbir devlet, bağımsız gazetecilerden ve uluslararası gözlemcilerden de korkmamalıdır.
Kamuoyuna saygıyla sunulur.

5 Temmuz Urumçi katliamının 17.yılı dolaysıyla Dünya Uygur Kurultayı Vakfı, Uluslararası Doğu Türkistan STK’lar Birliği, Doğu Türkistan Maarif ve Dayanışma Derneği ve çok sayıda Doğu Türkistan / Uygur teşkilatları İstanbul çin başkonsolosluğu önünde protesto ve basın açıklaması programı düzenledi. programa Dünya Uygur Kurultayı(DUK) Başkan Yardımcısı Abdureşit Abdulhamit ve Spor Komitesi B% Temmuz şehitlerini andı aşkanı Dilşat Barışçı da katılım sağladı. programda konuşma yapan Abdureşit Abdulhamit 5 Temmuz şehitlerini andı ve çin’in güncel politikalarının soykırım boyutunda devam ettiğini kınadı ve Doğu Türkistan / Uygur halkının kendi siyasi geleceği ve egemenlik hakkını kendi özgür iradesiyle belirleme mücadelesi sonuca ulaşana kadar devam edecektir dedi.

1 Temmuz Yürürlüğü giren çin’in “etnik birlik ve ilerlemeyi teşvik yasası” Ankara’da İHH öncülüğünde düzenlenen konferans ile kınandı. Dünya Uygur Kurultayı Vakfı Başkanı Prof. Dr. Erkin Emet “yasanın asimile politikalarının yasal zemine oturtulduğunu, görünürde bazı hakların korunuyor gözükmesinin bir aldatmaca olduğunu, yasanın tümüne bakıldığında açıkça çinli olmayanları tek tip çin kültürü merkezli bir yapıya büründürme amacı güttüğü açıkça ortadadır” dedi.

5 TEMMUZ URUMÇİ KATLİAMI’NIN 17. YIL DÖNÜMÜ BASIN AÇIKLAMASI

İstanbul – 5 Temmuz 2026

Aziz Doğu Türkistanlı kardeşlerimiz, kıymetli basın mensupları, değerli sivil toplum temsilcileri ve vicdan sahibi tüm insanlar,

Bugün burada yalnızca 17 yıl önce Doğu Türkistan’ın Urumçi şehrinde Çin güvenlik güçleri tarafından gerçekleştirilen katliamda hayatını kaybeden masum insanlarımızı anmak için değil; hâlen devam eden ağır insan hakları ihlallerine karşı insanlığın ortak vicdanını harekete geçirmek için toplandık.

5 Temmuz 2009, Doğu Türkistan tarihinin en acı ve en karanlık günlerinden biridir.

Olayların fitilini, Çin’in Guangdong eyaletindeki Shaoguan oyuncak fabrikasında çalışan Uygur işçilere yönelik organize saldırılar ateşledi. Çok sayıda Uygur işçisi hayatını kaybetti veya yaralandı; ancak sorumlular adalet önüne çıkarılmadı. Bunun üzerine Urumçi’de binlerce Uygur, yalnızca adalet talep etmek ve gerçeklerin ortaya çıkarılmasını istemek amacıyla barışçıl bir gösteri düzenledi.

Ne var ki bu meşru gösteri, güvenlik güçlerinin sert müdahalesiyle kısa sürede büyük bir katliama dönüştü. Yüzlerce, bağımsız kaynaklara göre ise binlerce kişi hayatını kaybetti, yaralandı, gözaltına alındı veya zorla kaybedildi. O gün yaşananların gerçek bilançosu hâlâ açıklanmadı ve Çin yönetimi bağımsız bir soruşturmaya hiçbir zaman izin vermedi.

Bugün geriye dönüp baktığımızda görüyoruz ki 5 Temmuz yalnızca bir katliam değil, Doğu Türkistan’da uygulanacak sistematik baskı politikalarının dönüm noktası olmuştur.

2009 sonrasında Doğu Türkistan, dünyanın en yoğun gözetim altında tutulan bölgelerinden biri hâline getirildi. Mahallelere polis karakolları kuruldu, milyonlarca kamera yerleştirildi, biyometrik veri toplama ve dijital takip sistemleri yaygınlaştırıldı. Toplum güven temelinde değil, sürekli şüphe anlayışıyla yönetilmeye başlandı.

2016 yılında yürürlüğe konulan sözde “Terörle Mücadele Yasası”, bu baskıların hukuki aracı olarak kullanıldı. Terör kavramı son derece geniş yorumlanarak sakal bırakmak, başörtüsü takmak, Kur’an okumak, çocuklara dinî eğitim vermek, yurt dışında akrabası bulunmak, yabancı ülkelere seyahat etmiş olmak veya sadece kendi kimliğini korumaya çalışmak dahi şüphe sebebi hâline getirildi.

2017 yılından itibaren ise insanlık tarihinin en kapsamlı kitlesel baskı kampanyalarından biri başlatıldı.

Birleşmiş Milletler uzmanlarının, insan hakları kuruluşlarının ve çok sayıdaki bağımsız araştırmanın ortaya koyduğu üzere, büyük ölçekli keyfî gözaltılar gerçekleştirildi; çok sayıda Uygur ve diğer Türk halklarından insan sözde “mesleki eğitim merkezi” adı verilen toplama kamplarına kapatıldı.

Aileler parçalandı. Anne ve babalar kamplara gönderilirken çocuklar devlet kontrolündeki yatılı asimilasyon kurumlarına alındı. Uygurca kamusal hayattan sistemli biçimde çıkarıldı, ana dilde eğitim büyük ölçüde ortadan kaldırıldı. Camiler, türbeler ve mezarlıklar yıkıldı; dinî hayat ağır kısıtlamalara tabi tutuldu. Binlerce akademisyen, öğretmen, sanatçı, yazar, şair, din âlimi, iş insanı ve toplum önderi özgürlüğünden mahrum bırakıldı.

Kadınlar zorla doğum kontrolü, kısırlaştırma ve ailelerinden koparılma gibi ağır ihlallere maruz bırakıldı. Çok sayıda kişi ise zorla çalıştırma programları kapsamında fabrikalara ve Çin’in farklı bölgelerine sevk edildi.

Bugün Doğu Türkistan’da çalışabilecek yaştaki hemen herkes, yalnızca kimliği, inancı veya etnik kökeni nedeniyle potansiyel suçlu muamelesi görmekte; toplumun tamamı sürekli gözetim altında tutulmaktadır.

Bütün bunlar tesadüfi uygulamalar değildir.

1 Temmuz 2026 tarihinde yürürlüğe giren sözde “Etnik Birliği ve İlerlemeyi Teşvik Yasası”, yıllardır fiilen uygulanan asimilasyon politikalarını hukuki zemine oturtmayı amaçlamaktadır. Bu yasa, farklı halkların kendi dilini, kültürünü ve kimliğini korumasını teşvik etmek yerine, “Çin ulusu ortak kimliği” adı altında tüm etnik toplulukların tek tip bir kimlik içinde eritilmesini kurumsallaştırmaktadır.

Bugün uluslararası toplumun tutumu ise düşündürücüdür.

Amerika Birleşik Devletleri başta olmak üzere birçok ülke hükümeti ve parlamentosu, Çin’in özellikle 2017 sonrasında Uygurlar ve diğer Müslüman Türk halklarına yönelik uygulamalarını soykırım veya insanlığa karşı ağır suçlar kapsamında değerlendiren kararlar almıştır. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği de bölgede ciddi insan hakları ihlallerinin işlendiğini ortaya koymuştur. Buna rağmen somut uluslararası adımlar son derece sınırlı kalmıştır.

Daha da üzücü olan ise, başta Türk dünyası ve İslam âlemi olmak üzere birçok ülkenin sessizliği veya çekingen tutumudur.

Bugün dünyanın herhangi bir yerinde bir ibadethaneye yapılan saldırı haklı olarak büyük tepki toplarken, Doğu Türkistan’da binlerce caminin yıkılması, mezarlıkların yok edilmesi ve kültürel mirasın sistematik biçimde ortadan kaldırılması çoğu zaman görmezden gelinmektedir.

Biz hiçbir kutsal mabede yönelik saldırıyı kabul etmiyoruz. Aynı hassasiyetin Doğu Türkistan için de gösterilmesini bekliyoruz.

Vicdan coğrafyaya göre değişmemelidir.

İnsan hakları, milletine, dinine veya ekonomik gücüne göre uygulanmamalıdır.

Bugün buradan Türk dünyasına, İslam âlemine ve tüm insanlığa sesleniyoruz:

Daha ne kadar susacağız?

Adalet yalnızca güçlü olanlar için mi var olacaktır?

Sessizlik zalimi cesaretlendirir. Zulme karşı ses çıkarmamak, istemeden de olsa onun devamına katkı sağlar.

Biz adalet istiyoruz.

Hukukun Uygurlar için de işlemesini istiyoruz.

Doğu Türkistan/Uygur halkının; dilini, dinini, kültürünü ve kimliğini koruyarak siyasi geleceğini ve egemenliğini özgür iradesiyle belirleyebileceği onurlu bir gelecek istiyoruz.

5 Temmuz şehitlerimizi ve Doğu Türkistan’ın özgürlük mücadelesinde hayatını kaybeden bütün kahramanlarımızı rahmet, saygı ve minnetle anıyoruz.

İnanıyoruz ki hakikat eninde sonunda ortaya çıkacak, adalet mutlaka tecelli edecek ve zulüm sonsuza kadar devam etmeyecektir.

Yaşasın insanlık onuru.

Yaşasın adalet.

Yaşasın Doğu Türkistan halkının özgürlük ve insan onuru mücadelesi.

Dünya Uygur Kurultayı Vakfı

Çin Komünist Partisi’nin kuruluşunun 105. yıldönümü vesilesiyle bir kez daha vurgulamak isteriz ki, bir siyasi partinin tarihi yalnızca kendi propagandasıyla değil; tarihsel gerçekler, insan hakları ilkeleri ve uluslararası hukuk çerçevesinde değerlendirilmelidir.

Devam

1 Temmuz 2026

Çin Komünist Partisi’nin kuruluşunun 105. yıldönümü vesilesiyle bir kez daha vurgulamak isteriz ki, bir siyasi partinin tarihi yalnızca kendi propagandasıyla değil; tarihsel gerçekler, insan hakları ilkeleri ve uluslararası hukuk çerçevesinde değerlendirilmelidir.

Çin Komünist Partisi, kuruluş yıllarında baskıya, sömürüye ve etnik ayrımcılığa karşı çıktığını ilan etmiş; halkların eşitliği ile milletlerin kendi siyasi geleceklerini belirleme hakkını savunmuştur. Partinin ilk dönem programlarında, Tibet, Doğu Türkistan ve Güney Moğolistan gibi bölgelerde yaşayan halkların, kendi özgür iradeleriyle isterlerse ayrılma ve bağımsız devlet kurma hakkına sahip oldukları dahi ifade edilmiştir. Ancak iktidara geldikten sonra bu söylemlerden giderek uzaklaşılmış; zaman içerisinde siyasi denetim, devlet güvenliği ve ideolojik birlik anlayışını esas alan merkeziyetçi bir yönetim modeli benimsenmiştir. Bugün gelinen noktada ise, özellikle Uygurlar ve diğer Türk halklarının yaşadığı bölgelerde yalnızca siyasi talepler değil, etnik kimliği korumaya yönelik en temel kültürel, dini ve dilsel faaliyetler dahi güvenlik politikalarının konusu hâline getirilmiştir. Dil, din, kültür, eğitim, tarihî hafıza ve milli kimliğe yönelik sistematik kısıtlamalar giderek kurumsallaştırılmış; farklı kimliklerin korunması neredeyse bir güvenlik tehdidi olarak görülmeye başlanmıştır.

Son yıllarda, özellikle 2014 yılından bu yana, kitlesel keyfî gözaltılar, ailelerin zorla parçalanması, din ve vicdan özgürlüğünün ağır biçimde kısıtlanması, kültürel mirasın tahrip edilmesi, ana dilde eğitimin sınırlandırılması, zorla çalıştırma uygulamaları ve yaygın dijital gözetim sistemi uluslararası toplumun ciddi endişesine yol açmıştır. 2022 yılında Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği Ofisi, Sincan’da meydana gelen bazı uygulamaların insanlığa karşı suç teşkil edebileceğini değerlendirmiştir. Amerika Birleşik Devletleri ile bazı ülkeler ise söz konusu uygulamaları soykırım olarak tanımlamıştır. Çin hükümeti bu değerlendirmeleri reddetmekle birlikte, uluslararası toplumun konuya ilişkin inceleme, değerlendirme ve hesap verebilirlik girişimleri devam etmektedir.

Tam da Çin Komünist Partisi’nin kuruluşunun 105. yıldönümünde yürürlüğe giren Etnik Birlik ve İlerlemeyi Teşvik Kanunu, “Çin ulusu ortak kimliği bilinci” anlayışını ilk kez kapsamlı bir yasal çerçeveye dönüştürmüş; uzun yıllardır uygulanan politikaları daha güçlü bir hukuki zemine oturtmuştur. Bizce bu yasa, etnik eşitliği ve halkların temel haklarını güvence altına alan bir düzenleme olmaktan ziyade, asimilasyon politikalarını kurumsallaştıran yeni bir aşamayı temsil etmektedir. Böylece dil, kültür, din, eğitim ve milli kimliğe yönelik müdahaleler daha sistematik bir hukuki dayanak kazanmış; farklı etnik kimliklerin korunmasına yönelik alan daha da daraltılmıştır.

Gerçek anlamda toplumsal birlik ve etnik uyum; baskı, korku, kültürel asimilasyon ve temel özgürlüklerin sınırlandırılması üzerine inşa edilemez. “Birlik”, “istikrar” veya “devlet güvenliği” söylemleri altında bir halkın varlığını, kimliğini ve temel haklarını sistematik biçimde daraltan politikalar, İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi, Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme, Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Uluslararası Sözleşmesi ile diğer uluslararası insan hakları standartlarının temel ilkeleriyle bağdaşmamaktadır.

Bu çerçevede Çin hükümetine çağrımız;

• Uygurlar ve diğer etnik toplulukların temel insan haklarını ihlal eden tüm uygulamalara derhâl son vermesi,
• Başta Etnik Birlik ve İlerlemeyi Teşvik Kanunu olmak üzere uluslararası insan hakları standartlarıyla bağdaşmayan yasa ve düzenlemeleri yürürlükten kaldırması veya uluslararası hukukla uyumlu şekilde yeniden düzenlemesi,
• Zorla asimilasyon politikalarına son vererek tüm halkların dil, kültür, din ve vicdan özgürlüğü, eğitim, barışçıl ifade özgürlüğü ile kamu işlerine katılım haklarını güvence altına alması,
• Birleşmiş Milletler mekanizmaları ile bağımsız uluslararası gözlemcilerin ilgili bölgelere engelsiz erişimine izin vermesi,
• Temel haklarını barışçıl biçimde kullandıkları için özgürlüklerinden mahrum bırakılan kişileri serbest bırakması ve ağır insan hakları ihlallerinden sorumlu olanların bağımsız ve etkili soruşturmalar sonucunda adalet önüne çıkarılmasını sağlamasıdır.

Uluslararası toplumu da uluslararası hukuk ve evrensel insan hakları ilkeleri doğrultusunda bağımsız soruşturmaları, uluslararası hesap verebilirlik mekanizmalarını ve etkili hukuki başvuru yollarını desteklemeye; Uygur halkı ile diğer etkilenen halkların kendi onurlarını, kültürlerini, dinlerini, tarihî miraslarını, kimliklerini ve temel haklarını barışçıl yollarla koruma çabalarına güçlü destek vermeye çağırıyoruz.
Tarih, sonunda propaganda ile değil, gerçeklerle yazılır. Hiçbir yönetim halkın üzerinde değildir; hiçbir yasa da insan haklarını ihlal etmenin aracı hâline getirilemez. Barış, adalet, özgürlük, insan onuru ve halkların eşitliği bütün insanlığın ortak değerleridir. Bu değerler, Uygur halkı ve diğer tüm halklar için vazgeçilmez, devredilemez ve evrensel haklardır.

Dünya Uygur Kurultayı Vakfı ‎

2 Temmuz 2026

İnsanlık tarihi defalarca göstermiştir ki bir devletin gücü yalnızca askerî kuvveti, ekonomik zenginliği veya siyasal kontrol mekanizmalarıyla ölçülmez. Gerçek istikrar ve meşruiyet; bütün halkların onurunun güvence altına alındığı, eşitlik, adalet ve özgür iradeye dayanan bir siyasal düzen üzerine inşa edilir. Bir halkın dili, dini, kültürü, tarihî hafızası ve millî kimliğinin korunmadığı bir toplumda, “birlik” adı altında savunulan hiçbir sistem uzun vadeli barış ve istikrar sağlayamaz.

Bugün dünya tam da böyle tarihî bir sınavla karşı karşıyadır. Bu sınav yalnızca bir kanunun kabul edilmesi veya bir devletin iç siyasetiyle ilgili değildir. Aynı zamanda uluslararası hukukun, insan haklarının ve insanlığın ortak vicdanını oluşturan evrensel değerlerin nasıl korunacağıyla ilgilidir.

Çin Halk Cumhuriyeti Ulusal Halk Kongresi tarafından 12 Mart 2026 tarihinde kabul edilen ve 1 Temmuz 2026 tarihinde yürürlüğe giren sözde “Etnik Birlik ve İlerlemeyi Teşvik Kanunu” bu tarihî sınavın tam merkezinde yer almaktadır. Dışarıdan bakıldığında “eşitlik”, “birlik”, “ortak refah” ve “kalkınma” gibi kavramları savunuyor görünse de, kanunun içeriği, yapısı ve uygulanış biçimi açıkça göstermektedir ki asıl amaç çok uluslu bir devlette eşitliği tesis etmek değil; Çin Komünist Partisinin “Çin Ulusu Ortak Kimliği (Zhonghua Minzu Ortak Topluluğu)” anlayışını devletin en üstün hukukî normu hâline getirmek ve bütün etnik kimlikleri bu tek siyasal kimlik içinde eriterek yeniden şekillendirmektir.

Bu kanunu yalnızca bir hukuk metni olarak değerlendirmek mümkün değildir. Aksine, Doğu Türkistan, Tibet ve Güney Moğolistan’da son yıllarda sistematik biçimde uygulanan politikalarla birlikte ele alınmalıdır. Çünkü bu kanun yeni bir politika ortaya koymamakta; zaten fiilen uygulanmakta olan uygulamaları hukukileştirerek bunları Çin’in tamamında kalıcı ve sürekli bir devlet politikası hâline getirmektedir.

Çin Anayasası’nda, en azından kâğıt üzerinde, Çin Halk Cumhuriyeti “56 milletten oluşan çok uluslu bir devlet” olarak tanımlanmaktadır. Bu ilke teorik olarak bütün milletlerin eşit statüye sahip olduğunu ve kanun önünde eşitliğini ifade etmektedir. Ancak uygulamada, özellikle son yirmi yılı aşkın süreçte Çin Komünist Partisi siyaset, ekonomi, eğitim, kültür, güvenlik, din, internet yönetimi, ulaşım ve haberleşme gibi hemen her alanda Han Çinlisi merkezli devlet yapısını giderek güçlendirmiş; anayasa tarafından tanınan birçok temel hak sistemli biçimde zayıflatılmış, kullanım alanları daraltılmış ve birçok durumda fiilen ortadan kaldırılmıştır. “Ortak kimlik” ve “etnik birlik” söylemleri altında merkezileştirme ve asimilasyon politikaları yaygınlaştırılmıştır.

Özellikle Doğu Türkistan’da bu süreç son derece sert ve acımasız yöntemlerle uygulanmış; uluslararası toplumun önemli bir bölümünün soykırım ve insanlığa karşı suç olarak nitelendirdiği uygulamalara dönüşmüştür. Ana dilde eğitimin ortadan kaldırılması, dinî hayatın ağır denetim altına alınması, kültürel ve tarihî mirasın tahrif edilmesi, kapsamlı dijital gözetim sistemlerinin kurulması, “mesleki eğitim” adı altında yürütülen kitlesel keyfî tutuklamalar, işkence, zorla çalıştırma, ailelerin parçalanması, çocukların devlet yatılı okullarına zorla yerleştirilmesi, kadınlara yönelik ağır hak ihlalleri ve nüfus politikaları birbirinden bağımsız uygulamalar değildir. Bunların tamamı, birbirini tamamlayan kapsamlı bir asimilasyon stratejisinin parçalarıdır.

Söz konusu kanun ise bütün bu uygulamaları tek bir hukukî çerçeve içine yerleştirerek bunlara “etnik birlik” ve “ulusal güvenlik” adı altında meşruiyet kazandırmaya çalışmaktadır.

Dünya Uygur Kurultayı’na göre bu kanunun en tehlikeli yönü, açıkça “asimilasyon uygulayacağız” dememesi; aksine asimilasyonu “hukuk”, “kalkınma”, “ortak kimlik”, “uyum” ve “etnik birlik” gibi olumlu kavramlarla örterek onu normal, gerekli ve meşru bir devlet politikası gibi sunmaya çalışmasıdır.

Tarih bize göstermektedir ki zorla asimilasyonun en tehlikeli biçimi, kendisini baskı olarak değil; “kalkınma”, “ilerleme” ve “ortak yarar” söylemleriyle meşrulaştıran biçimidir.

Bu nedenle bu makale yalnızca belirli bir kanuna karşı dile getirilen bir itiraz değildir. Aynı zamanda Doğu Türkistan/Uygur halkının millî varlığı, insan onuru, siyasi geleceği ve egemenlik hakkıyla ilgili tarihî bir mesele konusunda dünya vicdanına yapılmış bir çağrıdır.

Çin hükümeti bu kanunu “etnik birliği güçlendiren” ve “bütün milletlerin ortak kalkınmasını sağlayan” bir düzenleme olarak tanıtmaktadır. Ancak Dünya Uygur Kurultayı’na göre bu kanunun gerçek mahiyetini anlayabilmek için yalnızca metnine bakmak yeterli değildir; Çin’in son yetmiş yılı aşkın etnik politika tarihinin bütünlüğü içerisinde değerlendirilmesi gerekir.

1949 yılında Çin Halk Cumhuriyeti’nin kurulmasından bu yana Çin yönetimi sürekli olarak devletin çok uluslu yapısını vurgulamıştır. Anayasa ve Bölgesel Millî Özerklik Kanunu gibi temel düzenlemelerde Han Çinlisi olmayan halkların dilini, kültürünü, dinini ve kendilerine özgü özelliklerini koruyacak çeşitli ilkeler yer almıştır. Her ne kadar bu hakların uygulanması çoğu zaman son derece sınırlı kalmış olsa da Çin devleti en azından hukukî ve siyasî düzeyde “çok uluslu devlet” söylemini muhafaza etmiştir.

Ancak son on yılı aşkın süreçte bu yaklaşım köklü biçimde değişmiştir. “Çin Ulusu Ortak Kimliği Bilinci” Çin’in etnik politikasının en üst ilkesi hâline getirilmiş; bunun sonucunda daha önce kanunlarda yer alan “etnik özellik”, “özerklik” ve “kültürel çeşitlilik” gibi kavramlar giderek ikinci plana itilmiş ve fiilen anlamını kaybetmeye başlamıştır.

2026 yılında kabul edilen bu kanun tam da bu dönüşümü devlet hukuku düzeyinde kalıcılaştırmaktadır. Böylece Çin’in etnik politikası yeni bir aşamaya girmiştir. Bu yeni dönemin temel özelliği, çok uluslu devlet yapısını korumaktan ziyade bütün halkları tek bir siyasî ve kültürel kimlik altında yeniden şekillendirmeyi hedeflemesidir.

Kanunun 15. maddesi, Mandarin Çincesini eğitim ve kamusal hayatın temel dili olarak belirlemektedir. Her ne kadar diğer etnik dillerin “korunacağına” ilişkin ifadeler bulunsa da, fiiliyatta ana dilde eğitimin giderek ortadan kaldırılmasının hukukî zemini hazırlanmıştır. Doğu Türkistan, Tibet ve Güney Moğolistan’da hâlihazırda uygulanmakta olan politikalar bu maddenin nasıl uygulanacağının en açık göstergesidir.

Kanunun 16 ve 20. maddeleri ise yalnızca eğitim sistemini değil, aile eğitimini de “Çin Ulusu Ortak Kimliği Bilinci” doğrultusunda şekillendirmeyi öngörmektedir. Böylece millî kimliğin ve kültürün kuşaktan kuşağa aktarılması artık sadece okulların değil, aile hayatının da doğrudan siyasî denetim alanına sokulmaktadır.

madde 46, dinî toplulukların, dinî eğitim kurumlarının ve ibadet yerlerinin “dinin Çinlileştirilmesi” politikasına uygun hareket etmelerini zorunlu kılmaktadır. Böylece din özgürlüğü, evrensel insan haklarının bir parçası olmaktan çıkarılarak devletin ideolojik hedeflerine tâbi kılınmaktadır. Doğu Türkistan’da camilerin yıkılması, dinî eğitimin yasaklanması, oruç ibadetinin engellenmesi, başörtüsü ve diğer dinî uygulamaların sıkı biçimde denetlenmesi, bu politikanın yıllardır sahadaki somut yansımalarıdır.

Kanunun 31. ve 63. maddeleri ise bu düzenlemenin bir başka yeni ve son derece tehlikeli yönünü ortaya koymaktadır. Bu maddeler uyarınca, “etnik birliğe zarar verdiği” iddia edilen görüşlerin internet ortamında paylaşılması ve hatta Çin sınırları dışında faaliyet gösteren kuruluşlar ile kişilerin çalışmaları dahi hukuki sorumluluk kapsamına alınmaktadır. Bu durum, Çin’in sınır aşan baskı ve sindirme politikasını hukuk kisvesi altında meşrulaştırma; korkutma ve baskı ağını dünya ölçeğinde daha da genişletme girişiminden başka bir şey değildir.

Dünya Uygur Kurultayı’na göre bu kanunun en büyük tehlikesi; dili, eğitimi, dini, kültürü, aileyi, medyayı, dijital alanı ve diaspora toplumlarını tek bir bütüncül denetim sistemi içerisinde birleştirmesidir. Bu artık yalnızca belirli alanlara yönelik sınırlamalar değil; bir halkın varlığını ayakta tutan bütün temel unsurların aynı anda yeniden şekillendirilmesini amaçlayan kapsamlı bir toplumsal mühendislik projesidir.

Bu nedenle Dünya Uygur Kurultayı açıkça ilan etmektedir ki bu kanun sıradan bir yasama faaliyeti değildir. Bu düzenleme, Çin’in etnik politikasında yeni bir dönemin başladığını göstermektedir. Bu yeni dönemin merkezinde çok kültürlülüğün korunması değil, bütün etnik kimliklerin tek bir devlet kimliği içinde eritilmesi hedefi bulunmaktadır.

Hiçbir devletin birliği, eğer bütün halkların onuru, eşitliği ve özgür iradesi üzerine kurulmamışsa kalıcı olamaz. Böyle bir “birliği” yalnızca kanunlarla, gözetim mekanizmalarıyla ve zor kullanarak ayakta tutmaya çalışmak, sonunda toplumsal güveni tamamen ortadan kaldıracaktır. Gerçek birlik ise millî kimlikleri yok etmekle değil; onların varlığını tanımak, eşit haklarını güvence altına almak ve onlara saygı göstermekle sağlanabilir.

Dünya Uygur Kurultayı bir kez daha açıkça vurgulamaktadır ki mücadelemiz hiçbir millete, halka veya kültüre karşı yürütülen bir mücadele değildir. Bizim mücadelemiz, bir halkın temel insan haklarının, insan onurunun ve millî varlığının korunması için yürütülen barışçıl, hukuka dayalı ve adalet temelli bir mücadeledir. Biz bütün halkların eşitliğine, karşılıklı saygıya dayanan barış içinde birlikte yaşama ilkesine inanıyoruz. Talep ettiğimiz şey başkalarının hakları değil; uluslararası hukukun tanıdığı temel hakların Uygur halkı için de eksiksiz biçimde güvence altına alınmasıdır.

Doğu Türkistan/Uygur meselesinin yalnızca Çin’in iç meselesi olarak görülebileceği dönem artık geride kalmıştır. Bugün bu mesele; uluslararası insan hakları sisteminin, barışın, halkların eşitliğinin ve uluslararası hukukun güvenilirliğinin ortak sınavına dönüşmüştür. Bir halkın dilinin, dininin, kültürünün, tarihinin ve millî kimliğinin sistematik biçimde yok edilmesine dünyanın sessiz kalması, yalnızca belirli bir bölgede yaşanan zulme sessiz kalmak anlamına gelmez; aynı zamanda insanlığın ortak değerlerinin aşındırılmasına göz yummak anlamına gelir.

Özellikle 5 Temmuz 2009 Urumçi Katliamı’nın ardından başlatılan kapsamlı baskı politikaları ve 2017 yılından itibaren bütün dünyayı sarsan kitlesel keyfî tutuklamalar; dinî ve kültürel hayatın ağır biçimde kısıtlanması, ana dilde eğitimin fiilen ortadan kaldırılması, çocukların devlet yatılı okullarına zorla yerleştirilmesi, ailelerin parçalanması, zorla çalıştırma uygulamaları ve kadınlara yönelik zorla doğum kontrolü ile kısırlaştırma politikaları göstermektedir ki Doğu Türkistan/Uygur halkı ile Çin devleti arasında zaten son derece zayıf olan karşılıklı güvenin siyasi ve ahlaki temelleri büyük ölçüde yıkılmıştır. Bugün yürürlüğe konulan bu kanun ise söz konusu baskı politikalarını sona erdirmek yerine, onları geçici tedbirler olmaktan çıkarıp uzun vadeli devlet stratejisi hâline getirerek hukukileştirmektedir.

Dünya Uygur Kurultayı özellikle vurgulamaktadır ki hiçbir halk; dilinden, dininden, kültüründen, tarihinden ve millî kimliğinden vazgeçmek karşılığında varlığını sürdürmeyi kabul etmez. Uygur halkı da bunun istisnası değildir. Zorla asimilasyon, yaygın gözetim, korkutma ve baskı yoluyla bir halkın geçici olarak susturulması mümkün olabilir; ancak bu yöntemlerle o halkın rızasını veya gerçek siyasi bağlılığını kazanmak hiçbir zaman mümkün değildir.

Bu nedenle Dünya Uygur Kurultayı açıkça ifade etmektedir ki Doğu Türkistan/Uygur halkı, kendi siyasi geleceğini ve egemenliğini özgürce belirleme hakkından asla vazgeçmeyecektir. Bu, yalnızca siyasi bir slogan değil; uluslararası hukukun temel ilkelerinden, evrensel insan haklarından ve bir halkın kendi varlığını koruma hakkından kaynaklanan meşru bir haktır. Bu hakkın nasıl kullanılacağı, hangi siyasi biçimde hayata geçirileceği ve hangi yollarla gerçekleştirileceği ise uluslararası hukuk, barış ilkeleri ve Doğu Türkistan/Uygur halkının özgür iradesi doğrultusunda belirlenmelidir.

Dünya Uygur Kurultayı; Birleşmiş Milletler, Avrupa Birliği, İslam İşbirliği Teşkilatı, Türk Devletleri Teşkilatı, demokratik devletleri, uluslararası insan hakları kuruluşlarını, akademik çevreleri, hukuk kurumlarını ve dünyanın vicdan sahibi bütün insanlarını, Çin’in bu düzenlemesini basit bir iç hukuk meselesi olarak görmemeye çağırmaktadır. Bu kanun yalnızca Doğu Türkistan/Uygur halkını değil; Tibet’i, Güney Moğolistan’ı ve diğer yerli halkları da doğrudan etkileyen, zorla asimilasyonu hukukileştiren son derece tehlikeli bir dönüm noktasıdır.

Aynı zamanda Çin hükümetini de, taraf olduğu uluslararası insan hakları yükümlülüklerine uygun davranarak Doğu Türkistan/Uygur halkının, Tibetlilerin, Güney Moğolların ve diğer halkların ana dil, din özgürlüğü, kültür, tarih, ifade özgürlüğü ve kendi siyasi geleceklerini ve egemenliklerini özgürce belirleme haklarına fiilen saygı göstermeye çağırıyoruz.

Dünya Uygur Kurultayı, barışçıl, demokratik ve uluslararası hukuka dayalı mücadelesini kararlılıkla sürdürecektir. Biz adaleti intikamın, diyaloğu şiddetin, hukuku kaba kuvvetin, insan onurunu ise korku ve baskının karşısına koyuyor; bunları üstün evrensel değerler olarak görüyoruz. Amacımız yeni çatışmalar yaratmak değil; adalet üzerine kurulu, her halkın onuruna ve özgürce yaşayabilmesine saygı gösterilen barışçıl ve istikrarlı bir geleceğin inşasına katkıda bulunmaktır.

Son olarak dünyaya bir kez daha ilan ediyoruz ki bir halkın varlığı yalnızca nüfusuyla ölçülmez. Bir halkın gerçek varlığı; dili, dini, kültürü, tarihi, özgür iradesi ve kendi geleceğini belirleyebilme imkânıyla anlam kazanır. Eğer bütün bu unsurlar sistematik biçimde zayıflatılıyor ve yok edilme tehlikesiyle karşı karşıya bırakılıyorsa, artık söz konusu olan yalnızca insan hakları ihlalleri değil; bir halkın varlığına yönelmiş tarihî bir tehdittir.

Dünya Uygur Kurultayı, Doğu Türkistan/Uygur halkının millî varlığını, insan onurunu ve kendi siyasi geleceğini ve egemenliğini özgürce belirleme hakkını savunan meşru mücadelesini kararlılıkla sürdürecektir. Bu, bizim tarihî sorumluluğumuz, ahlaki görevimiz ve gelecek nesillere verdiğimiz sözdür.

DÜNYA UYGUR KURULTAYI

 Uygur gazeteci-yazar  Gülçehre Hoca, Dünya Uygur Kurultayı Vakfı Başkanı, DUK Sözcüsü Prof. Dr. Erkin Emet ve İstanbul’daki çeşitli sivil toplum kuruluşlarının başkanlarından oluşan bir heyet, 24 Haziran tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde bir dizi önemli görüşme gerçekleştirdi.

Devam

Amerika Birleşik Devletleri’nde yaşayan Uygur gazeteci-yazar Gülçehra Hoca ile Dünya Uygur Kurultayı Vakfı Başkanı ve DUK Sözcüsü Prof. Dr. Erkin Emet başkanlığındaki heyet, Avrasya Yazarlar Birliği Başkanı Ufuk Tuzman’ı ziyaret etti.

Devam